İletişim, sözcüklerden önce başlar. Ses, bakış ve jest de anlatır.
Bu sayfa, çocuğunuzun iletişim kurma biçimini günlük yaşam içinde anlamanıza yardımcı olmak için hazırlandı. Dil gelişimi yalnızca sözcük sayısı değildir. Ses alışverişi, jestler, söyleneni anlama, sözcükleri kullanma ve sohbeti paylaşma birlikte düşünülür.
02 / ÇİZİMLERLE KEŞFETAynı nesneye birlikte bakmak
03 / ÇİZİMLERLE KEŞFETOyun içinde sözcükle anlatmak
1 / 3
İletişim, sesleri ve sözcükleri; bakışı, işareti, anlamayı ve karşılıklı paylaşımı birlikte içerir.
Kısaca
Dil, tek bir beceri değildir. Çocuk söyleneni anlar, ses çıkarır, jest kullanır, sözcük seçer ve başkasıyla sırayla iletişim kurar. Bu alanlar birlikte gelişir; birindeki ilerleme diğerleriyle her zaman aynı hızda görünmez. Anladığı sözler ile kendi kullandığı sözler ayrı gözlem alanlarıdır; ikisini de günlük durumlarda izlemek, iletişimin nasıl ilerlediğini daha iyi anlatır.
İletişim sözcüklerden önce de başlar. Bakış, yüz ifadesi, beden hareketi, işaret etme ve seslenme çocuğun paylaşma ya da bir şey isteme yollarıdır. Yetişkin bu işaretlere yanıt verdiğinde karşılıklı iletişim için fırsat oluşur.
Çocuklar aynı sırayı izlese de aynı hızda ilerlemez. Yaş basamakları, gelişimi konuşmak için genel örnekler sunar. Bunlar tek başına bir çocuğun dilini açıklamaz ve bir sonraki becerinin ne zaman görüleceğini kesin olarak söylemez.
Günlük gözlem aileye yol gösterir. Çocuğun hangi sözleri anladığını, nasıl iletişim başlattığını, isteklerini nasıl anlattığını ve hangi ortamda daha rahat konuştuğunu not edin. Tek bir ana değil, farklı günlerdeki doğal örneklere bakın.
Kaygı varsa gözlem, profesyonel görüşmenin başlangıcıdır. Aile örnekleri görüşmede çocuğun güçlü yanlarını ve zorlandığı durumları anlatmaya yardım eder. Sorularınızı ve varsa işitme ya da gelişim öyküsünü de paylaşın; değerlendirme tek bir işarete dayanmaz.
Birden fazla dil duymak tek başına sorun göstergesi değildir. Çocuğun kullandığı dilleri, bu dillerle kimlerin ve nerede konuştuğunu birlikte ele almak gerekir. Ailenin en rahat iletişim kurduğu dili günlük yaşamda kullanması, çocuğa zengin konuşma fırsatları sağlar.
İletişim basamaklarını birlikte okuyun. Ses, jest, sözcük ve karşılıklı sohbet birbirinden kopuk kutular değildir. Çocuğun bugün neyi paylaştığına dikkat edin; yeni bir kaygınız olduğunda yaş çizelgesine bakmak yerine uzman görüşmesi planlayın. Görüşmede örnek bir oyun, yemek ya da kitap anını anlatabilirsiniz; hangi sözün söylendiğini ve çocuğun buna nasıl karşılık verdiğini paylaşmanız konuşmayı somutlaştırır.
Hazırlayan: Deniz Yıldızı içerik ekibi Güncelleme: Aile gözlemi ve iletişim basamakları
Dil gelişimi, çocuğun söyleneni anlamasını, düşüncesini anlatmasını ve başka biriyle karşılıklı iletişim kurmasını kapsar. Bu iletişim yalnız sözcüklerle kurulmaz. Bakış, yüz ifadesi, jest, işaret ve ses de mesaj taşır. Konuşma ise sesleri ve sözcükleri ağızdan üretmeyle ilgili daha dar bir alandır. Bu yüzden konuşmanın nasıl duyulduğuna bakarken çocuğun ne anladığını ve iletişimi hangi yollarla başlattığını da gözlemek gerekir.
Bir çocuk, “Ayakkabını getir” sözünü anlayıp ayakkabıya yönelebilir; ama isteğini henüz sözcükle söylemeyebilir. Başka bir çocuk birçok sözcük söyleyebilir, fakat uzun bir yönergeyi anlamakta ya da konuşma sırasını takip etmekte zorlanabilir. Bu örnekler, anlama ile anlatmanın aynı beceri olmadığını gösterir. Aile gözleminde çocuğun duyduğuna verdiği karşılık, kendi mesajını kurma biçimi ve iletişimin karşılıklı sürüp sürmediği birlikte ele alınır. [9]
Geniş bir şemsiye düşünün: altında anlamak, anlatmak, jestlerle mesaj vermek ve konuşma sesleri yer alır. Her parça iletişime katkı sağlar; ancak bir parçadaki güçlük diğerlerinin de aynı biçimde etkilendiğini tek başına göstermez. Sözcükleri anlaşılır söylemek, söylenen her cümleyi anladığını kanıtlamaz. Jestle isteğini anlatmak da konuşma seslerini üretmeyle aynı şey değildir. Bu ayrım aileye, “Konuşuyor mu?” sorusunun yanına “Ne anlıyor, nasıl anlatıyor, karşılıklı etkileşime nasıl katılıyor?” sorularını eklemek için yardımcı olur.
DİL ŞEMSİYESİAnlama
Sözü, soruyu ve günlük yönergeyi kavrama; konuşma dışı işaretleri fark etme.
DİL ŞEMSİYESİİfade etme
İstek, düşünce veya yaşanan bir olayı sözcükle, sesle ya da başka bir yolla aktarma.
İLETİŞİMJest ve konuşma sesleri
Bakış, işaret, beden hareketi ve seslerle mesaj verme; konuşma sesleri dilin içindeki yollardan biridir.
Dil; anlama, anlatma ve karşılıklı iletişimi kapsar
Alıcı dil, çocuğun kendisine yöneltilen sözcükleri ve mesajları anlamasıyla ilgilidir. Günlük hayatta bir isteğe uygun hareket etmesi, tanıdığı nesne gösterildiğinde ona bakması ya da basit bir soruya uygun karşılık vermesi aileye gözlem fırsatı sunar. Tek bir davranış, çocuğun bütün dili hakkında karar verdirmez. Ortam, dikkat, kullanılan sözcükler ve çocuğun o anki isteği de yanıtını etkileyebilir.
İfade edici dil, çocuğun duygu, istek, bilgi ve düşüncelerini başkasına aktarmasını kapsar. Sözcükler bunun bir yoludur; çocuk bakış, işaret, beden hareketi veya sesle de mesaj verebilir. İletişimin karşılıklı yönünde çocuk başlatır, yanıt verir, sırayı bekler ya da anlamadığında başka bir yol dener. Aile, bu yolları günlük oyun ve rutinlerde gözleyebilir. Sözcük sayısını tek başına izlemek, mesajın anlaşılıp anlaşılmadığı ve paylaşımın sürüp sürmediği bilgisini kaçırabilir. ASHA, alıcı ve ifade edici dili dil değerlendirmesinde ele alınan ayrı alanlar olarak açıklar. [9]
Konuşma ses üretiminin bir parçasıdır
Konuşma; nefes, ses ve ağız hareketlerinin birlikte kullanılmasıyla duyulabilir sesler ve sözcükler üretmeyi içerir. Bir sözcüğün seslerini söyleyiş biçimi, konuşmanın anlaşılırlığı ve akıcılığı konuşmayla ilgili gözlem başlıklarıdır. Bunlar dilin tamamını anlatmaz. Çocuk sözcüğü farklı söyleyebilir; yine de ne istendiğini anlayıp uygun bir jestle yanıt verebilir. Tersine, sesleri anlaşılır üretmesi de karşısındakinin mesajını her durumda anladığı anlamına gelmez.
Aile bir durumu tarif ederken gözlediğini yorumundan ayırabilir: “Bardağı gösterdi ve ‘su’ dedi” gözlenebilir bir örnektir; “Bütün dil becerileri iyi” ise bu tek olaydan çıkarılamayacak geniş bir sonuçtur. Benzer biçimde, “Bazı sözcüklerini anlamakta zorlanıyoruz” demek, çocuğun söyleneni anlamadığı sonucuyla aynı değildir. Yemek sırasında bardağı yetişkine uzatan çocuk, isteğini jestle iletebilir; yetişkinin yanıtından sonra “su” demesi ses üretimine de örnek olur. Aynı olayda anlamaya, anlatmaya, karşılıklı iletişime ve konuşmaya ilişkin ayrı bilgiler görülebilir. NIDCD, ailelere yönelik gelişim bilgisinde konuşma ve dili ayrı başlıklarla açıklar; bu ayrım, alanların gelişimde birbirinden kopuk olduğu anlamına gelmez. [18]
Dil, yalnızca konuşulan sözcüklerden ibaret değildir. Çocuğun ne anladığı, kendini nasıl anlattığı ve iletişimde karşısındaki kişiyle nasıl buluştuğu aynı şemsiyenin farklı parçalarıdır. Günlük bir örneği, çocuğun ne duyduğunu ve nasıl yanıt verdiğini anlatarak paylaşmak, kullandığı iletişim yollarını görünür kılar.
04 / DİL VE İLETİŞİM
Dil ve iletişim gelişimi hangi işaretlerle anlaşılır?
Dil ve iletişim tek bir davranışla anlaşılmaz. Aile, çocuğun söyleneni nasıl anladığını, iletişimi nasıl başlattığını ve karşılıklı etkileşimi nasıl sürdürdüğünü farklı günlük durumlarda gözleyebilir. Jestler, bakışlar, sesler, sözcükler ve cümleler bu gözlemin parçalarıdır. Konuşmanın aile dışındaki kişilerce ne ölçüde anlaşıldığı da not edilebilir. Bu işaretler gelişimi tanımlamaya yardım eder.
GÜNLÜK GÖZLEM
Anlama ve yönergeyi izleme
Evde bir kapı sesi, adı ya da tanıdık bir ses duyulduğunda çocuğun yönelmesini gözleyin. Farklı zamanlarda ve ortamlarda verdiği tepkileri not edin; tek bir denemeden sonuç çıkarmayın.
Tanıdık bir sese yönelme, iletişim gözleminin başlangıç noktalarından biridir.
Şimdi: ses geldi
Çocuğun yönelmesi sesin fark edildiğini gösterebilir; işitme ya da dil hakkında tek başına kesin sonuç vermez.
Örnek gözlem. Düğmeler bir değerlendirme ya da puanlama aracı değildir.
Aile gözlemi için yalnızca “Söylediğimi yaptı mı?” sorusuna bakmayın. Çocuğun dikkatini size çevirip çevirmediğini, söyleneni bağlamdan anlayıp anlamadığını ve gerektiğinde açıklama istemek için kullandığı yolları da düşünün. “Ayakkabını getir” gibi tanıdık bir yönergeyi günlük rutinde izleyebilir. Yeni, uzun ya da birden çok adım içeren bir yönerge ise daha fazla dil ve dikkat gerektirir. Bu nedenle yönergenin tanıdık olup olmadığını, ortamın sakinliğini ve jestle destek verilip verilmediğini not etmek gözlemi anlamlı kılar. [7]
Jest, bakış ve ses alışverişi
Anlama, yalnızca sözcükleri duymaktan ibaret değildir. Çocuk tanıdık kişilerin sözlerini, günlük ifadeleri ve basit yönergeleri durumun ipuçlarıyla birlikte yorumlayabilir. Bir isteği yerine getirmeden önce duraksaması her zaman anlamadığı anlamına gelmez; ilgisi başka yerde olabilir, yönerge uzun gelebilir ya da o anda hazır olmayabilir. Aile, aynı sözü farklı günlerde ve doğal rutinlerde gözleyebilir. “Önce ne söyledim, hangi jesti kullandım, çocuk ne yaptı?” notu, görüşmede örnek vermeyi kolaylaştırır.
Yönergeyi kısa ve açık söyleyin; ardından çocuğa yanıt vermesi için zaman tanıyın. Gerekirse aynı isteği daha yalın sözlerle yineleyin. Sözü jestle desteklediyseniz bunu da not edin. Çocuğun yalnızca tanıdık durumlarda mı, yoksa yeni durumlarda da mı anladığını izlemek önemlidir. Gözlem, çocuğu sınamak için değil, hangi koşullarda daha rahat iletişim kurduğunu fark etmek içindir.
Seslenme → çocuğun yönelmesi → yetişkinin yanıtı. Her etkileşim aynı biçimde ilerlemeyebilir.Bir nesneyi işaret etmek, bazen isteği bazen de paylaşma isteğini anlatır.Ahşap yapboz parçaları · Fotoğraf: DS stories / Pexels
Sözcük, cümle ve anlaşılabilirlik
Çocuk iletişimi sözcük kullanmadan da başlatabilir. Bir nesneye bakabilir, uzanabilir, işaret edebilir, ses çıkarabilir ya da yetişkine bakıp sonra nesneye dönebilir. Bu davranışların anlamı duruma göre değişir. Çocuk yalnızca istediği nesneyi almak için mi işaret ediyor, yoksa gördüğü şeyi sizinle paylaşmak için de size dönüyor mu? Yetişkin yanıt verdiğinde çocuk etkileşimi sürdürüyor mu? Bu küçük ayrıntılar iletişimin karşılıklı yönünü gösterir. [31]
Karşılıklı ses alışverişinde yetişkin çocuğun sesine, bakışına ya da hareketine karşılık verir; sonra çocuk yeniden yanıtlayabilir. Bu sıra her zaman eşit ya da düzenli olmayabilir. Yetişkin çocuğun başlattığına dikkat edip kısa bir yanıt verirse iletişime yer açılır. “Bana bak” demek zorunda değilsiniz; çocuk neye yöneldiğini izleyip o konu hakkında konuşabilirsiniz. Sözcükleri zamanla birleştirmesi, isteğini ya da yaşadığını anlatmak için cümle kurması da gözlenebilir. Çocuğun konuşmasını aile dışındaki tanıdık kişilerin ne kadar anlayabildiğini not edin. Bazı sesleri söyleyiş biçimi değişebilir; anlaşılabilirlik tek bir sözcükle değil, farklı konuşma örnekleriyle değerlendirilmelidir. Ailenin duyduğu örnekleri aynen yazması görüşmeye yardımcı olur.
05 / YAŞLARA GÖRE DİL GELİŞİMİ
Dil gelişimi hangi yaşlarda nasıl ilerler?
Dil, doğumdan okul öncesine doğru tek bir basamakta değil, birbirine bağlanan iletişim deneyimleriyle gelişir. Bebek önce sese yönelir ve ses alışverişine katılır; zamanla bakışını, jestini ve sesini bir amaca yöneltir. Sözcükler geldikçe anlama, isteme ve paylaşma yolları genişler. Daha sonra sözcükler birleşir; çocuk cümlelerle yaşadıklarını anlatır, soru sorar ve konuşmayı sürdürür. Aşağıdaki yaş aralıkları ailelerin gözlemine yardımcı olan geniş kümelerdir. Her beceri her çocukta aynı sırada ya da aynı günde ortaya çıkmaz.
İlk çizim iletişim yollarının birbirine eklenmesini, ikinci çizim her geniş yaş kümesinden bir örneği gösterir. Şema kesin bir sıra göstermez.
0–12 ay: sesler ve jestler
Yetişkinin sesine yönelme, ses alışverişinde bulunma, babıldama ve iletişim amacıyla jest kullanma bu dönemin gözlenebilecek örnekleridir. Tek bir sesi ya da jesti yoklama listesi gibi değerlendirmeyin.
1–3 yaş: sözcükler ve birleşimler
Çocuk tanıdık sözcükleri anlamaya ve kullanmaya başlar; zamanla iki ya da daha çok sözcüğü bir araya getirerek isteğini, kişiyi veya yaptığı işi anlatabilir.
3–6 yaş: cümle ve anlatı
Çocuk cümlelerini genişletir, yaşadığı bir olayı anlatır, sohbet içinde soru ve yanıtları takip eder. Kitapla konuşma ve yazıya ilgi de bu dönemin günlük deneyimleri arasında yer alır.
0–12 ay: ses, babıldama ve jest
0–6 ayda bebek tanıdık sese yönelebilir; yetişkin konuştuğunda sakinleşme veya gülümseme, farklı sesler çıkarma, kahkaha ve ünlü sesleri deneme görülebilir. Bunlar konuşma sözcükleri değildir, ses alışverişinin başlangıç örnekleridir. 7–12 ayda uzun ses dizileriyle babıldama, ismine bakma, bazı tanıdık sözcükleri anlama, el sallama, nesneyi gösterme ve duyduğu sesi taklit etme gibi yollar belirginleşebilir. Bakış, gülümseme, uzanma veya işaret; sesle birlikte çocuğun ilgisini ve isteğini paylaşmaya yardım eder. Yetişkin bebeğin sesini taklit edip beklediğinde, karşılıklı alışveriş için alan açar. ASHA’nın doğum–6 ay belgesi ses ve yüz etkileşimi; 7–12 ay belgesi babıldama, jest ve sözcükleri anlama örnekleri verir. Bunlar İngilizce iletişim rehberindeki örneklerdir, Türkçe için kesin eşik değildir. [23][24]
Aile günlük yaşamda neye baktığını, ne duyduğunu ve ne yaptığını kısa cümlelerle anlatabilir. Bebek bir ses çıkardığında hemen yeni bir soru sormak yerine yanıtını beklemek de sıra alma deneyimi sunar. İşaret etmek konuşmanın yerini alan bir kusur değildir; çocuk sözcük kullanmadan da iletişim kurabilir. Ses, bakış ve jestin hangi durumda birlikte ortaya çıktığını gözlemleyin.
1–3 yaş: sözcükler ve birleşimler
13–18 ayda çocuk tanıdık sözcükleri kullanabilir, bazı tanıdık yönergeleri izleyebilir ve jestleriyle mesajını tamamlayabilir. 19–24 ayda anlamlı sözcük repertuvarı genişleyebilir ve iki sözcüklü birleşimler ortaya çıkabilir. ASHA’nın İngilizce 19–24 ay rehberinde en az 50 sözcük ve sözcükleri birleştirme örneği bulunur. Türkçedeki ekler ve sözcük yapısı farklıdır. Sözcükleri anlaması, kendi söylediğinden daha geniş olabilir. Çocuk bir şeyi isteyebilir, reddedebilir, gösterebilir, yardım çağırabilir veya yetişkinin dikkatini paylaşabilir. 13–18 ay belgesi anlama, jest ve ilk sözcüklerden örnekler sunar. 19–24 ay belgesinde sözcükleri birleştirme örnekleri yer alır. Bu örnekler farklı diller için aynı sözcük sayısını veya aynı sırayı öne sürmez. [25][26]
Çocuk “top” dediğinde yetişkin “Evet, kırmızı top yuvarlandı” diyerek onun sözünü genişletebilir. Bu yanıt, çocuktan cümleyi aynen tekrar etmesini istemeden yeni sözcük ve dilbilgisi örneği sunar. Günlük işlerde seçenek sunmak, beklemek ve çocuğun yanıtını dinlemek konuşma sırası kurar. Aynı sözcüğü farklı oyunlarda duyması anlamını pekiştirebilir.
3–6 yaş: cümle, anlatı ve okuryazarlık
2–3 yaşta sözcük birleşimleri sıklaşabilir; çocuk soru sorabilir, bazı dilbilgisi biçimlerini kullanmaya başlayabilir ve günlük yönergeleri izleyebilir. Konuşma anlaşılır hale gelse de çocuğu tanımayan bir dinleyici her sözü anlamayabilir. 3–4 yaşta çocuk daha uzun konuşabilir, sohbet sırasını izleyebilir ve yaşanan olayı sıraya koyarak anlatmayı deneyebilir. Bir becerinin çok sayıda yetişkin ipucuyla ortaya çıkmasıyla kendiliğinden kullanılması aynı gözlem değildir; ev, okul ve akran ortamı birlikte düşünülür. 4–5 yaşta cümleler uzayabilir; çocuk karakter ve olayları öyküde bağlayabilir, yönergeleri izleyebilir ve konuşması çoğunlukla anlaşılır olabilir. Altı yaşa yaklaşırken okul ve arkadaş ortamı yeni dil talepleri getirir; burada altı yaş için Türkçe norm verilmemektedir. Kitapta resmi incelemek, karakterin ne yaptığını tahmin etmek, tanıdık bir sözcüğü fark etmek ve okunan bölüm hakkında sohbet etmek erken okuryazarlık deneyimleridir. ASHA’nın 2–3, 3–4 ve 4–5 yaş belgeleri anlama, sohbet, anlatı ve erken kitap becerileri için örnekler sunar. Kaynak çerçevesi İngilizcedir ve 0–5 yaşı kapsar; altı yaş için burada Türkçe norm sunulmamaktadır. [1]
Çocuğun hikâyesi dağınık gelirse sözünü kesip düzeltmek yerine “Sonra ne oldu?” ya da “Kim oradaydı?” diye sorabilirsiniz. Yetişkinin eklediği kısa bir cümle anlatıyı sürdürür; çocuğun kendi sözcüklerini seçmesine de yer bırakır. Her konuşmanın doğru dilbilgisiyle kurulması beklenmez. Amaç, çocuğun anlatmak istediğini fark etmek ve iletişimi sürdürmektir.
ASHA kilometre taşları genel bir rehberdir. Belirli örneklerin listede yer alması, o becerinin her çocukta aynı tarihte görülmesi gerektiği anlamına gelmez. Gelişimde kaygı varsa çocuğun anlama, anlatma, jest, oyun ve günlük iletişim örnekleri birlikte değerlendirilir; aile gözlemi görüşmeye taşınabilir. [1]
06 / GÜNLÜK YAŞAMDA DİL
Dil gelişimi günlük yaşamda nerede karşımıza çıkar?
Dil, yalnızca masaya oturup yapılan etkinliklerde ortaya çıkmaz. Bez değiştirirken, giyinirken, yemek hazırlarken, oyuna katılırken ve bir kitabın resimlerine bakarken çocuk iletişim kurar. Bir bakış, uzanma, ses, işaret ya da sözcük bir girişim olabilir. Yetişkin bu girişimi fark edip karşılık verdiğinde, günlük iş kısa bir iletişim alışverişine dönüşür. Bunun için her anı derse çevirmek gerekmez; çocuğun ilgisini izlemek ve ona yanıt vermek çoğu zaman yeterli bir başlangıçtır.
GÜNLÜK BİR AN · SOFRA HAZIRLIĞI
Bakım rutinlerinde karşılıklı iletişim
Yetişkin tabağı masaya koyarken çocuk kaşığı gösterip ses çıkarır. “Kaşığı istiyorsun” diyerek nesnenin adını söyleyebilir, sonra kaşığı uzatıp çocuğun tepkisini bekleyebilir. Çocuk başını sallarsa, elini uzatırsa ya da başka bir ses çıkarırsa bu yanıt da konuşmanın parçasıdır. Yetişkin her adımı hızlıca tamamlamak yerine kısa bir duraklama bırakabilir. Çocuk o arada bakışını, hareketini veya sesini sürdürerek sıra alabilir. Giyinme sırasında da “Önce çorabı mı giyelim, ayakkabıyı mı?” diye seçenek sunmak, çocuğun bakışla ya da sözcükle seçim yapmasına alan açar.
Oyun ve ortak dikkat sırasında
Oyunda iletişim, yalnızca oyuncakların adını söylemek değildir. Çocuk arabayı yetişkine uzatabilir, kuleye ek parça koyabilir, yaptığı şeyi gösterebilir veya oyunun yönünü değiştirebilir. Yetişkin çocuğun baktığı nesneye bakıp “Araba köprünün altından geçti” diye anlatabilir. Çocuk yeni bir parça getirirse oyuna onun fikriyle devam edebilirler. Yetişkinin kısa sözleri, çocuğun yaptığı işle bağlantı kurar; uzun açıklamalarla oyunu bölmesi gerekmez.
Çocuk bir oyuncağı gösterdiğinde yetişkin de aynı yere bakar, nesneyi adlandırır ve beklerse ortak dikkat kurulur. Çocuk yetişkinin yüzüne dönüp gülümseyebilir, yeniden oyuncağı gösterebilir ya da ses çıkarabilir. Yetişkin “Bir daha mı?” diyerek oyunu sürdürebilir. Çocuk yanıt vermediğinde hemen yeni soru sormak yerine biraz beklemek, onun kendi başına bir sonraki adımı başlatmasına fırsat verir. Birlikte oyun kurmak; sırayla ekleme, taklit etme, isteme ve reddetme gibi farklı iletişim yollarını görünür kılar.
Günlük iletişim bakım rutininden oyuna, oyundan kitap paylaşımına uzanır.Temsili oyun materyali · Resimde kitapların üzerinde ahşap oyuncak hayvanlar görülüyor.
Kitap, öykü ve sohbet içinde
Birlikte kitap incelemek için her sayfayı baştan sona okumak şart değildir. Çocuk bir resme dokunursa yetişkin “Kedi pencereye bakıyor” diyebilir. Ardından “Sence dışarıda ne var?” diye sorabilir; çocuk yanıt vermese de resimde gördüğünü anlatıp bekleyebilir. Çocuk kendi bildiği bir sözcüğü eklerse yetişkin cümleyi biraz genişletebilir: “Evet, büyük bir kedi koltuğun üstünde.” Böylece kitap, doğru yanıt aranılan bir sınava dönüşmeden ortak bakma ve konuşma fırsatı sunar.
Öykü okurken çocuğun ilgisi başka bir resme kayabilir. Yetişkin sayfada kalması için ısrar etmek yerine çocuğun seçtiği ayrıntıya dönebilir. “Bu kapı nereye açılıyor?” gibi açık bir soru sohbeti başlatabilir; bazen de yalnızca “Kapı açıldı” demek yeterlidir. Gün içinde yaşananları konuşurken çocuk anlatmaya bir yerden başlayabilir. Yetişkin eksik gördüğü her ayrıntıyı onun yerine tamamlamak yerine “Sonra ne oldu?” diye sorabilir ve yanıt için bekleyebilir. Fotoğrafa, çizime, nesneye veya kısa ifadelere başvurmak da anlatımı destekler.
Ev ve okul arasında farklı iletişim fırsatları
Evde çocuk tanıdığı kişilerle yemek, oyun ve günlük işler sırasında iletişim kurabilir. Okulda ise akranına oyuncağını önermek, sıraya katılmak, yardım istemek veya bir olayı öğretmene anlatmak gibi başka fırsatlar vardır. Çocuk bir ortamda daha çok konuşup diğerinde jest ve bakış kullanabilir. Bu fark tek başına çocuğun iletişim kurmadığını göstermez. Hangi kişilerin yanında, hangi etkinlikte ve ne tür destekle iletişime katıldığını birlikte gözlemek daha açıklayıcıdır.
Aile ve öğretmen kısa, somut gözlemleri paylaşabilir: Çocuk oyuna nasıl katıldı? Bir şey istediğinde ne yaptı? Arkadaşının sözünü ya da hareketini nasıl karşıladı? Ortak bir konu açıldığında konuşmayı sürdürdü mü? Bu sorular çocuğu puanlamak için değil, iletişim kurduğu koşulları anlamak içindir. Yetişkin çocuğun girişimini fark edip sözünü genişletebilir, akranların sırayla katılmasına yardım edebilir ve çocuğa yanıt için zaman bırakabilir. WHO’nun erken çocukluk için duyarlı bakım ve erken öğrenme çerçevesi, çocuğun bakım ve çevre içindeki deneyimlerine birlikte bakar. Aileler bu bakışla evdeki ve okulda gözlenen örnekleri dil ve konuşma hizmetleri hakkında görüşürken paylaşabilir. [20]
07 / DİL VE ÇOK DİLLİLİK
Dil gelişimi ile çok dillilik arasında nasıl bir ilişki var?
Birden fazla dil duymak ya da konuşmak, tek başına dil gecikmesi nedeni değildir. Çocuğun iletişimini anlamak için kullandığı bütün dillere, bu dilleri kimlerle ve hangi durumlarda duyup konuştuğuna birlikte bakılır. Bir dilde az konuşması, diğer dilde neler anladığını ve nasıl iletişim kurduğunu tek başına göstermez. [6]
Aileden alınan dil geçmişi değerlendirmeyi anlamlı kılar. Evde kim hangi dili kullanıyor? Çocuk hangi dili büyükanneyle, kardeşle ya da okulda duyuyor? Hangi dilde şarkı söylüyor, oyun kuruyor, bir şey istiyor veya bir olayı anlatıyor? Dillerin kullanımı zamanla ve ortama göre değişebilir. Ailenin verdiği örnekler, görüşmede çocuğun bildiği sözcükleri ve katıldığı konuşmaları doğru bağlama yerleştirmeye yardım eder. Çocuğun bir sözcüğü yalnızca bir dilde kullanması, kavramı hiç bilmediği anlamına gelmez. Sözcükler diller arasında farklı dağılmış olabilir. [6]
Çocuğun bütün dillerini ve dil geçmişini birlikte düşünmek
Görüşmeye hazırlanırken ailenin kullandığı dilleri ve çocuğun bu dillerle karşılaştığı kişileri kısaca not etmek işe yarar. Her dil için çocuğun neleri anladığını ve nasıl yanıt verdiğini örnekleyin: sözcükle mi, işaret ederek mi, jestle mi, kısa bir cümleyle mi? Yeni bir dilin ne zaman ve hangi ortamda kullanılmaya başladığını, çocuğun o dilde kimlerle rahat konuştuğunu da paylaşın. Bu bilgiler bir sınav listesi değildir; uzmanla çocuğun günlük iletişimini aynı resim içinde değerlendirmeyi sağlar. Ailenin rahatça konuşabildiği dili bırakması gerekmez. Çocukla sıcak ve karşılıklı sohbet kurabildiğiniz dil, günlük paylaşım için değerlidir.
Değerlendirmede tek bir dildeki kısa yanıtla karar verilmez. Çocuk soruyu anlamamış, sözcüğü o dilde henüz duymamış ya da bildiğini başka bir yolla göstermiş olabilir. Uzman, olanaklar ölçüsünde çocuğun kullandığı dilleri ve aileden alınan bilgiyi hesaba katar. Gerektiğinde aileden örnekler, oyun ve doğal konuşma gözlemi, doğrudan soruların yanına eklenir. Türkçe değerlendirme materyali bulunmayan bir dil için varsayıma dayalı puan vermek yerine, neyin gözlenebildiği açıklanmalıdır. [6]
Birlikte oyun, farklı dillerde kurulan iletişime alan açar.Temsili oyun materyali · Fotoğraf: Angie Dutton / Pexels
EVDEKİ DİLBirlikte konuşma
Bakım verenle oyun, istek ve günlük sohbet.
DİĞER DİLBaşka bir ortam
Akranla oyun, okulda dinleme ve anlatma.
ORTAK BECERİLERİletişimde buluşma
Dinleme, sıra alma, anlatma ve anlaşılmadığında yeniden deneme.
Diller arası ses ve sözcük farklarını ayırt etmek
Dillerin sesleri ve sözcük yapıları birbirinin aynısı değildir. Çocuk bir sesi bir dilde duyup diğerinde duymayabilir; iki dildeki sözcükleri aynı biçimde söylemesi beklenmez. Bir dilin ses düzeninden gelen söyleyiş özelliği, diğer dilde de duyulabilir. Bu nedenle tek bir sesin nasıl çıktığı, çocuğun hangi dilleri ne kadar duyduğu ve o sesin her dilde nasıl kullanıldığıyla birlikte değerlendirilir. Ses farkı, kendiliğinden bozukluk anlamına gelmez. [8]
İngilizce hazırlanmış yaş çizelgeleri İngilizce konuşan çocuklar için örnekler sunar. Bu ölçütleri Türkçe konuşan bir çocuğa doğrudan uygulamak doğru bir karşılaştırma sağlamaz. Türkçede kullanılan sesleri, sözcükleri ve cümleleri çocuğun yaşadığı dil ortamı içinde ele almak gerekir. Aile, bir sözcüğü hangi dilde duyduğunu ve çocuğun onu hangi durumda kullandığını örnekleyebilir. Türkçe erken iletişim ve ifade edici dil etkinlikleri için yerel kaynaklara başvurulabilir; kaynakta yer almayan bir yaş eşiği buradan çıkarılmaz. [30]
Aile için pratik soru, “Hangi dil daha iyi?” değil, “Çocuğum hangi kişiyle, hangi dilde ve hangi durumda kendini anlatabiliyor?” olabilir. Örneğin çocuk evde bir dilde yardım ister, okulda başka dilde arkadaşına oyunu açıklar. İki örneği de not edin. İletişim her iki ortamda da sık sık kopuyorsa, anlama ya da anlatma konusunda kaygı varsa bu gözlemleri bir dil ve konuşma uzmanıyla paylaşın. Değerlendirme, çocuğun tüm iletişim yollarını ve dillerin günlük yaşamdaki yerini birlikte ele almalıdır.
08 / GELİŞİM FARKLILIKLARI VE DİL
İşitme, gelişimsel farklılıklar ve dil gecikmesi nasıl ele alınır?
Bir çocuğun konuşmasının yaşıtlarından farklı ilerlemesi tek başına otizm, DEHB ya da öğrenme güçlüğü anlamına gelmez. Dil ve iletişim gelişimini anlamak için çocuğun seslere nasıl yanıt verdiği, işitme öyküsü, gelişim basamakları ve günlük iletişimi birlikte ele alınır. Ailenin gözlemleri değerlendirmeye yön verir. İşitmeyle ilgili bir kaygı varsa çocuk doktoru ve odyoloji uzmanıyla görüşmek, dil değerlendirmesini de doğru bağlama yerleştirebilir. [11]
İşitme ve dile erişim
Bebekler ve çocuklar çevrelerindeki seslere, konuşmaya ve yüz yüze iletişime farklı biçimlerde yanıt verebilir. Aile, çocuğun adına seslenildiğinde dönüp dönmediğini, tanıdık sesleri fark edip etmediğini ya da konuşma sırasında yüzünü ve hareketleri izleyip izlemediğini günlük yaşam içinde gözleyebilir. Bu gözlemler işitme ölçümü yerine geçmez. Seslere yanıt vermek de işitmenin bütün yönlerinin sorunsuz olduğunu tek başına göstermez. Kaygı sürüyorsa sağlık uzmanına danışıp işitme değerlendirmesi gerekip gerekmediğini sorun. Tarama sonucu ya da aile gözlemi, gerektiğinde odyoloji değerlendirmesine yönlendirme için bir başlangıç olabilir. [12]
Bu süreci üç duraklı bir çizim gibi düşünebilirsiniz: ses ve konuşmaya günlük yanıt → işitme taraması veya uzman görüşü → ihtiyaç varsa odyoloji değerlendirmesi. Her çocuk için aynı yol ya da aynı zamanlama varsayılmaz. Çocuğun geçmişteki işitme sonuçlarını, kulakla ilgili yaşantılarını ve seslere verdiği örnek yanıtları görüşmeye götürün. Bir seslenişe yanıt vermediği anı da, uzaktan çağrıldığında dönüp yakından konuşulduğunda daha rahat iletişim kurduğu anı da not edin. Böylece tek bir davranıştan geniş bir sonuç çıkarmak yerine, koşulları birlikte anlatabilirsiniz.
Dil gecikmesini doğru yorumlamak
Dil gecikmesi bir gözlem ve değerlendirme konusudur. Benzer görünen bir iletişim güçlüğünün farklı nedenleri ve eşlik eden ihtiyaçları olabilir. Uzman, çocuğun gelişim öyküsünü, anlama ve anlatma biçimini, işitme bilgisini ve farklı ortamlardaki iletişimini birlikte değerlendirebilir. Bir belirti listesine bakarak ailece sonuca varmak doğru bir yol değildir. Sorularınızı ve gündelik örneklerinizi çocuk doktoru, dil ve konuşma terapisti ya da uygun uzmanla paylaşın. [11]
Görüşmeye hazırlanırken “konuşmuyor” gibi genel bir cümle yerine ne olduğunu anlatın: Çocuk istediği oyuncağı gösterebiliyor mu? Sözcükle, bakışla, işaretle ya da başka bir yolla yardım istiyor mu? Tanıdığı bir yönergeyi hangi koşullarda anlıyor? Yeni bir ortamda yanıtı değişiyor mu? Aile bu örnekleri tarih ve bağlamıyla not edebilir; sayı ya da yaş eşiği çıkarmaya gerek yoktur. Değerlendirme, tek bir kısa karşılaşmadan çok çocuğun farklı zamanlarda ve kişilerle nasıl iletişim kurduğunu anlamaya çalışır.
Çocuğun iletişim biçimine ve çevresine göre değerlendirme
İletişim yalnızca sözcüklerden oluşmaz. Çocuk bakışını, jestini, işaretini, yüz ifadesini, sesini, konuşmasını veya destekleyici iletişim yollarını kullanabilir. Sağır ve işitme güçlüğü yaşayan çocuklarda erişilebilir bir dil ve iletişim yolu önem taşır; aileyle uzman, çocuğun hangi yollarla anlaşıldığını ve kendini ifade edebildiğini konuşabilir. Bir çizim bunu şöyle gösterebilir: çocuğun seçtiği iletişim yolu ↔ karşısındaki kişinin yanıtı ↔ ortak etkinlikte kurulan anlam. Bu yolları “konuşmanın yerine geçen” eksik biçimler gibi değil, çocuğun iletişim kurma biçimleri olarak gözleyin. [13]
Evde, okulda ve akranlarıyla yaşanan iletişim aynı olmayabilir. Gürültü, tanıdık olmayan kişi, acele ettirilme ya da sıra bekleme gibi koşullar çocuğun yanıtını etkileyebilir. Aile ve uzman arasında kurulacak bilgi paylaşımını da bir çizim gibi düşünün: aile günlük örneği aktarır → uzman sorularını ve gözlemini ekler → birlikte çocuğun ihtiyaçlarını ve sonraki adımı konuşurlar. Evde ve eğitim ortamında nelerin işe yaradığını, çocuğun hangi durumda rahatladığını ve ne zaman desteğe ihtiyaç duyduğunu paylaşın. Bu bilgiler bireysel değerlendirmeyi besler. Çocuğun güçlü iletişim yolları da görüşmenin parçası olmalıdır.
Görüşmeye getirilebilecek somut bilgi
Çocuğun seslere yanıt verdiği ve vermediği durumları, daha önce yapılmış işitme değerlendirmelerini ve farklı kişilerle hangi yolla iletişim kurduğunu örnekleyin. Bir kaygınız varsa bunu ne zamandır gözlediğinizi söyleyin. Bu notlar, uzmanın gelişim öyküsünü ve iletişim bağlamını birlikte değerlendirmesine yardım eder.
09 / BİRBİRİNE DEĞEN, AYRI ALANLAR
Dil, konuşma sesi ve sosyal iletişim aynı şey mi?
Dil, konuşma sesi ve sosyal iletişim birbirine temas eder; yine de aynı beceriyi anlatmaz. Çocuğun söylediği sözcük sayısı tek başına nasıl anladığını, sesleri nasıl ürettiğini ya da başkalarıyla nasıl sıra aldığını göstermez. Bir resmi anlatırken sözcük bulmak, bir sesi çıkarırken ağız hareketlerini ayarlamak ve dinleyenin tepkisine göre anlatımı sürdürmek ayrı gözlem alanlarıdır. Birlikte ele alındıklarında çocuğun günlük iletişim örüntüsü daha anlaşılır olur. [9]
Üstte alanların kesişimi, altta aynı günlük isteğin farklı yönleri: sözcüğü seçmek, sesi üretmek ve karşılıklı iletişime katılmak.
Dil ve konuşma sesi alanları
Dil, sözcükleri bilmekten daha geniştir. Çocuk söyleneni anlamaya, isteğini anlatmaya, sözcükleri cümlede birleştirmeye ve konuşma akışını düzenlemeye çalışır. Bir soruya uygun yanıt vermek için sözcük anlamını kavraması; bir olayı anlatırken kimin ne yaptığını sıralaması gerekir. Bu becerilerin bazıları duyduğunu anlama, bazıları kendini ifade etme tarafında görülür. Aynı çocuk tanıdık bir konuda rahat anlatırken yeni bir yönergeyi anlamakta zorlanabilir. Bu yüzden yalnızca ağzından çıkan sözcükleri saymak, dilin tamamını tarif etmez. [9]
Konuşma sesi alanı, seslerin nasıl üretildiğine ve sözcük içinde nasıl düzenlendiğine bakar. Aile, çocuğun konuşmasını farklı dinleyicilerin ne kadar anlayabildiğini, belirli sesleri hangi sözcüklerde kullandığını veya uzun sözcükleri söylerken nelerin değiştiğini örnekleyebilir. Bir sesin gelişimi diller arasında aynı sırayı izlemez; evde kullanılan diller ve ses örüntüleri değerlendirmede hesaba katılır. Çocuğun bir sesi henüz farklı üretmesi, ne söylemek istediğini bilmediği anlamına gelmez. Anlaşılabilirlik de tek bir sesin doğru ya da farklı çıkmasına indirgenmez; sözcük, bağlam ve dinleyici birlikte düşünülür. [8]
Sosyal iletişim ve akıcılıkla kesişen noktalar
Sosyal iletişim, dili ve başka iletişim yollarını bir kişiyle ortak bir amaç için kullanmayı içerir. Çocuk bir oyuna katılmak için bakışını, jestini, sözcüğünü veya sesini kullanabilir; karşısındaki kişinin yanıtını bekleyebilir ya da anlaşılmadığında başka türlü anlatabilir. Sıra alma ve konuya uygun karşılık verme, sözcük dağarcığıyla ilişkili olsa da yalnızca sözcük bilgisi değildir. Gürültülü sınıfla sakin ev ortamında ya da tanıdık ve yeni kişilerle iletişimin değişip değişmediğine bakmak, örneği bağlamına yerleştirir. [21]
Akıcılık da konuşmanın nasıl ilerlediğine ilişkin ayrı bir gözlem alanıdır. Tekrarlar, uzatmalar veya konuşmanın kesildiği anlar kendi başlarına çocuğun ne bildiğini göstermez. Dinleyenin acele etmesi, sözünü tamamlaması ya da sürekli düzeltmesi konuşma sırasını etkileyebilir; bu yüzden çocuğun ne söylediğine ek olarak konuşma sırasındaki rahatlığı ve karşılıklı etkileşimi de gözleyin. Bir çocuk sözcükleri ve cümleleri iyi kullanırken akıcılıkta zorlanabilir; başka bir çocuk az konuşsa da jestle, bakışla ve ortak eylemle niyetini açıkça gösterebilir. Bu örnekler hangi koşulda ne olduğuna dikkat etmeyi sağlar.
Günlük bir örneğe farklı sorularla bakmak
Gözlem alanı
Günlük örnek
Ayrı tutulacak nokta
Dil
İstediği oyuncağı sözcükle anlatıyor mu?
Anlama, sözcük seçme ve cümle kurma.
Konuşma sesi
Söylediği sözcükleri farklı dinleyiciler anlayabiliyor mu?
Ses üretimi ve konuşmanın anlaşılabilirliği.
Sosyal iletişim
Oyunda karşılık veriyor veya sırasını bekliyor mu?
İletişimin amacı, karşılıklılığı ve bağlamı.
Aile için işe yarayan başlangıç, çocuğun gün içindeki bir iletişim anını tarif etmektir: Ne oluyordu, kim vardı, çocuk ne yaptı ve karşısındaki kişi nasıl yanıt verdi? Örneğin çocuk bardağı işaret ettiğinde yetişkinin beklemesi, sözcük eklemesi veya isteği anlamaması farklı devamlar doğurabilir. Bu küçük sıra, çocuğun isteğini nasıl ilettiğini ve çevrenin buna nasıl karşılık verdiğini görmeye yardım eder. Notlarınızda yalnız doğru ve yanlış yanıtları değil, çocuğun kendiliğinden başlattığı iletişimi, kullandığı yolları ve rahat ettiği koşulları da belirtin. Değerlendirme konuşulurken bu örnekler; dil, sesletim, akıcılık ve sosyal iletişim sorularının birbirine karışmadan ele alınmasını kolaylaştırır.
10 / GÖRÜŞMEYE HAZIRLIK
Dil gelişimi hakkında kimlerle görüşülebilir?
Dil ve iletişimle ilgili bir kaygıyı paylaşmak için önce çocuğun günlük yaşamından birkaç örnek seçebilirsiniz. Çocuk hekimi, dil ve konuşma terapisti, odyoloji uzmanı ve çocuğu tanıyan eğitimcilerle yapılacak görüşmeler farklı gözlemleri bir araya getirmeye yardımcı olabilir. Her görüşmede çocuğun ne yaptığı kadar, hangi ortamda ve kiminle daha rahat iletişim kurduğu da anlatılabilir. Aşağıdaki başlıklar soru hazırlamak içindir.
Aileden, çocuktan ve çocuğu tanıyan kişilerden gelen örnekler görüşmede yan yana ele alınır.
01
Çocuk hekimiyle gelişim kaygısını paylaşmak
Hekime hangi değişikliğin dikkatinizi çektiğini, bunu ne zamandır fark ettiğinizi ve gündelik yaşamda nasıl göründüğünü anlatabilirsiniz. Çocuğun sağlık öyküsüyle ilgili bildiklerinizi ve sormak istediğiniz soruları not edin. Örneğin, “İsteğini anlatırken hangi durumlarda zorlanıyor?” diye sorabilir; sonraki adımın ne olacağını birlikte netleştirebilirsiniz.
02
Dil ve konuşma terapistiyle görüşmek
Görüşmeye çocuğun anladığı yönergelerden, kendini nasıl ifade ettiğinden ve konuşma dışındaki iletişim yollarından örnek götürün. Evde ve başka ortamlarda kullandığı dil veya dilleri belirtin. Terapiste hangi gözlem ve değerlendirmelerin ele alınacağını, sonuçların aileyle nasıl paylaşılacağını sorabilirsiniz. Bir becerinin her ortamda aynı görünmediğini de ekleyin.
Seslenmeye yanıt, sesin geldiği yönü fark etme veya gürültülü yerde konuşmayı izleme gibi gözlemleri somut örneklerle anlatın. Daha önce yapılmış işitme kontrolleri varsa ne zaman ve hangi koşulda yapıldığını paylaşın. Çocuk hekimine, bu kaygı için odyoloji değerlendirmesinin uygun olup olmadığını ve nasıl planlanacağını sorabilirsiniz.
04
Aile gözlemlerini değerlendirmeye taşımak
Bir örneği kısa biçimde kaydedin: Nerede olduğunuzu, kimin bulunduğunu, çocuğun ne yaptığını ve sizin nasıl karşılık verdiğinizi yazın. Çocuğun kullandığı sözcüğü ya da hareketi hatırlıyorsanız kendi yorumunuzdan ayrı aktarın. Rahat iletişim kurduğu bir anı da ekleyin. Böylece görüşmede yalnızca zorlandığı koşullar konuşulmaz.
05
Birden çok dilde iletişim örneği sunmak
Çocuğun hangi kişilerle hangi dili veya dilleri kullandığını, dilleri ne zaman duymaya başladığını ve her birinde neler yapabildiğini anlatın. Sözcüklerini, isteklerini ve sohbet başlatma biçimini farklı dillerde gözleyebilirsiniz. Örnekleri tek tek çevirmek yerine, aile içinde nasıl iletişim kurduğunu açıklayın. Bu bilgi, değerlendirme sorularının çocuğun dil geçmişine göre konuşulmasına zemin sağlar.
06
Kreş veya okul gözlemlerini eklemek
Çocuğu tanıyan eğitimciden, iletişimin hangi etkinlikte kolaylaştığını veya güçleştiğini anlatmasını isteyebilirsiniz. Grup oyununda sıra alma, isteğini bildirme, yönergeyi izleme ya da anlaşılmadığında yeniden anlatma gibi örnekler işe yarar. Evde gördüklerinizle okulda görülenler aynı değilse iki koşulu da aktarın; farklılık, görüşmede sorulacak bir soru olabilir.
Görüşmede aile önceliklerini belirtmek
Görüşmeden önce sizin için en önemli olan günlük durumu seçin. Çocuğun ihtiyacını belirtmek, yemek sırasında konuşmayı anlamak, oyuna katılmasını kolaylaştırmak veya birden çok dilde iletişimini desteklemek önceliğiniz olabilir. “Her şeyi çözmek istiyorum” demek yerine, “Akşam yemeğinde isteğini anlatamadığında ne yapabileceğimizi konuşalım” gibi belirli bir örnekle başlayın.
Yanınızda kısa notlar bulundurmak, konuşma sırasında ayrıntıları hatırlamayı kolaylaştırabilir. Notta çocuğun güçlü yanlarına, iletişimin daha rahat aktığı kişilere ve ortamlara da yer verin. Video veya ses kaydı kullanmayı düşünüyorsanız, önce görüşeceğiniz kişiye bunun uygun olup olmadığını sorun. Kayıt gerekmeden de olayı kendi sözlerinizle tarif edebilirsiniz.
Görüşmenin sonunda duyduklarınızı kendi cümlelerinizle özetleyip, anlamadığınız terimleri açıklamasını isteyin. “Şimdi hangi soruya yanıt arıyoruz?”, “Evde neyi gözlemlemem yararlı olur?” ve “Bir sonraki görüşmede neyi konuşacağız?” gibi sorular planı anlaşılır kılar. Aile olarak hangi desteğin öncelikli olduğunu söylemek, konuşmanın çocuğunuzun günlük yaşamına bağlı kalmasına yardım eder.
11 / GÖRÜŞMEDE HANGİ BİLGİLER TOPLANIR?
Dil ve konuşma değerlendirmesinde nelere bakılır?
Dil ve konuşma değerlendirmesi yalnızca çocuğun kaç kelime kullandığını saymak değildir. Görüşmede çocuğun neleri anladığı, isteğini ve düşüncesini nasıl anlattığı, sesleri nasıl ürettiği ve iletişimi hangi koşullarda başlattığı konuşulabilir. Ailenin gözlemleri, çocuğu farklı ortamlarda tanıyan kişilerin örnekleri ve gelişim geçmişi bu tabloya eklenir. Kullanılacak ölçme aracı ve izlenecek yol çocuğun ihtiyaçlarına göre ele alınır; tek bir yöntem veya sonuç için önceden kesin söz verilemez.
Oyun sırasında görülenler, aileden alınan bilgiler ve günlük iletişim örnekleri görüşmede birlikte ele alınabilir.
Aile öyküsü ve günlük iletişim örnekleri
Aileden, çocuğun gelişim ve sağlık geçmişine dair bildikleri ile bugün iletişimin nasıl ilerlediği sorulabilir. Evde, parkta, bakım ortamında veya okulda yaşanan kısa bir örnek anlatmak işe yarar: Çocuk ne yapmak istedi, nasıl anlattı, karşısındaki kişi ne yaptı? Yalnızca zorlandığı anları değil, iletişimin kolay aktığı kişileri ve etkinlikleri de ekleyin. Aynı çocuk sessiz bir ortamda konuşmayı sürdürebilir, kalabalık bir oyunda daha az katılabilir. Bu fark görüşmede koşullarıyla birlikte anlaşılır.
Örnekleri önceden hazırlarken çocuğun sözlerini hatırladığınız kadarıyla yazın; kendi yorumunuzu ayrı tutun. Bir isteğini sözcükle, işaretle, bakışla ya da nesne göstererek iletmesi de iletişim örneğidir. Görüşmede günlük yaşamı etkileyen önceliğinizi söyleyin ve hangi bilgilerin değerlendirmeye katkı sağlayacağını sorun.
Görüşmeye taşınabilecek bilgi başlıkları
Başlık
Örnek gözlem
Görüşmede sorulabilecek soru
Anlama
Tanıdık yönergeyi hangi koşulda izlediği
Söylenenleri anlamasını nasıl gözlüyoruz?
Anlatma
İstek, yorum veya yaşadığı olayı nasıl aktardığı
Farklı ifade yolları nasıl hesaba katılıyor?
Ses üretimi
Konuşmasının tanıdık kişilere ve başkalarına nasıl duyulduğu
Sesleri hangi konuşma örnekleriyle inceliyoruz?
Anlama, anlatma ve ses üretimi
Çocuğun kullandığı sözcüklerin sayısı görüşmenin bir parçası olabilir; tek başına bütün dil becerisini açıklamaz. Söyleneni anlama, sözcükleri ve cümleleri kullanma, soru sorma, olay anlatma ve konuşma sırasını paylaşma gibi yönler ayrı örneklerle konuşulabilir. Çocuğun yanıt vermesi için ne kadar bekleme süresi gerektiği veya görsel ipucundan yararlanıp yararlanmadığı da not edilebilir. Değerlendirme sırasında hangi görevlerin kullanılacağı ve sonuçların nasıl yorumlanacağı konusunda aile bilgi isteyebilir. [10]
Ses üretimi konuşma seslerinin nasıl çıktığıyla ilgilidir. Aile, çocuğun hangi sözcüklerde anlaşılır olduğunu, anlaşılmadığında ne yaptığını ve konuşmanın tanıdık olmayan kişilere nasıl ulaştığını anlatabilir. Birkaç sözcüğü taklit etmesi, günlük konuşmasının bütün özelliklerini tek başına göstermez. Çocuğun konuşma dışı yollarla kendini ifade etmesi de görüşmede göz ardı edilmemelidir.
İşitme, dil geçmişi ve ortam
İşitmeyle ilgili önceki kontroller, ailede fark edilen değişiklikler ve seslere verilen yanıt hakkındaki bilgiler görüşmede paylaşılabilir. Bu notlar tek başına işitme sonucu sayılmaz; gerektiğinde hangi uzmana danışılacağı sağlık ekibiyle konuşulur. İşitme ve dil gelişiminin birlikte ele alınması, değerlendirme planındaki soruları netleştirmeye yardım edebilir. [34]
Çocuk birden fazla dil duyuyor veya kullanıyorsa aile her dili kimlerle ve hangi durumlarda kullandığını anlatabilir. Bir dilde daha çok konuşması, diğer dilde hiç iletişim kurmadığı anlamına gelmeyebilir. Dil geçmişi, çocuğun günlük örnekleri ve değerlendirme sırasında kullanılan dil birlikte dikkate alınmalıdır. ASHA’nın geç dil ortaya çıkışına ilişkin çerçevesi de aile ve kültürel-dilsel etkenleri değerlendirme konuşmasının parçası olarak ele alır. Görüşmede, seçilen yöntemin çocuğun dil geçmişine nasıl uyarlanacağını sormak uygundur. Ölçme aracının kapsamı, uygulanma biçimi ve olası sonraki adımlar için her kurumun verdiği bilgi ayrıca öğrenilmelidir.
Evden kısa bir not götürmek yeterli olabilir: Nerede olduğunuzu, kiminle konuştuğunu, çocuğun ne yaptığını ve iletişimin nasıl sonuçlandığını yazın. Böyle bir örnek konuşmayı çocuğun gerçek yaşamına bağlar. Değerlendirme sonucunda ne anlaşıldığını, hangi soruların yanıtsız kaldığını ve aileden sonraki görüşmeye kadar ne gözlemlemesinin beklendiğini açıkça sorun.
12 / ARAŞTIRMA VE AİLE
Dil gelişimini destekleme araştırmaları ne söylüyor?
Araştırma ve meslek kaynakları, dil gelişimini tek bir etkinlik ya da yaş listesiyle açıklamaz. Ailenin günlük gözlemi, çocuğun farklı ortamlardaki iletişimi, değerlendirme ve zaman içindeki izlem birlikte ele alınır. Bir kaynakta yer alan öneri, her çocukta aynı değişimi sağlayacağı anlamına gelmez. Çocuğun neyi nasıl anladığı, neyle ilgilendiği ve hangi koşullarda iletişime katıldığı önemlidir. Bu bölümdeki örnekler aile ile uzman arasında konuşmayı kolaylaştırır. [10]
İki sahne: gözlemden değerlendirme ve izleme; yetişkinle çocuğun kitap ve oyun çevresinde kurduğu karşılıklı etkileşim.
Erken değerlendirme
Ailenin kaygısı varsa görüşme için belirli bir yaşın dolmasını beklemek gerekmez. Değerlendirmede çocuğun dili anlama ve kullanma biçimi, iletişim girişimleri, işitme bilgisi, kullandığı diller ve günlük yaşamı konuşulabilir. Tek başına sözcük sayısı bütün dil becerilerini göstermez. ASHA, geç dil ortaya çıkışını ele alırken değerlendirme, izlem ve aileyle iş birliğine yer verir; bu meslek kaynağı her çocuk için aynı planı belirlemez. [10]
Karşılıklı etkileşim
Çocuk bir nesneyi gösterdiğinde yetişkinin bakışını izlemesi, söylediğine yanıt vermesi ve sırayla konuşmaya alan açması günlük etkileşime örnektir. Birlikte kitap bakarken resimdeki ayrıntılar üzerine konuşmak, çocuğun işaretini veya sözünü takip etmek ve beklemek mümkün olabilir. Bu örnekler tek başına tedavi yöntemi ya da belirli bir kazanım garantisi değildir. WHO’nun erken çocukluk çerçevesi duyarlı bakım ve erken öğrenmenin aile ile çevre içinde düşünülmesini vurgular. [20]
Erken değerlendirme ve izlem
Bir değerlendirme, çocuğun o gün verdiği yanıtların listesinden ibaret değildir. Uzman aileden gelişim öyküsünü, çocuğun hangi dilleri kimlerle kullandığını ve evde ya da okulda nasıl iletişim kurduğunu dinleyebilir. Çocuğun söyleneni anlaması, kendini sözcük, ses, işaret veya başka yollarla anlatması ve konuşma sırasına katılması farklı gözlem alanlarıdır. İşitme ile ilgili geçmiş veya kaygı da görüşmeye taşınabilir. Bu bilgiler, tek bir görev sonucunu daha anlaşılır kılar.
İlk görüşmeden sonra belirlenen hedefler çocuğun günlük yaşamına bağlanabilir: örneğin istek bildirmek, bir oyuna katılmak veya tanıdık bir yönergeyi anlamak. Hedefin nasıl gözleneceği aileyle birlikte açıklığa kavuşturulur. Daha sonra aynı beceri farklı zamanlarda ve uygun ortamlarda yeniden ele alınabilir. İzlem, çocuğu sürekli sınamak ya da her gün puan tutmak demek değildir. Gözlenen değişikliği, işe yarayan desteği ve hâlâ zor gelen koşulları görüşmeye taşımaktır. ASHA’nın meslek kaynağı erken değerlendirme ve izlem başlıklarını birlikte ele alır. [10]
Aileyle ortak çalışma
Aile, çocuğun gün içinde neye yöneldiğini ve hangi iletişim biçimlerini kullandığını yakından görür. Uzman ise bu gözlemleri değerlendirme bilgisiyle bir araya getirir. Aileye “Evde daha çok çalışın” demek yerine, hangi gündelik anda nasıl destek verilebileceğini birlikte seçmek daha açıklayıcıdır. Örneğin çocuk oyuncağı uzattığında yetişkin nesnenin adını söyleyebilir, çocuğun yanıtı için bekleyebilir ve oyun sürerse sözü çocuğun ilgisine göre genişletebilir. Bu, her aile için zorunlu bir ödev değildir; rutine ve çocuğun tepkisine göre uyarlanır.
WHO’nun Nurturing Care Handbook kaynağı ailelerle ortaklığı, gelişimin izlenmesini ve günlük yaşamda destek planlamayı aynı çerçevede ele alır. Bu yaklaşım, aileyi uzman önerisini uygulayan kişi olarak görmekten daha geniştir: Ailenin öncelikleri, evde kullanılan dil ve uygulanabilir bulduğu adımlar konuşmanın parçasıdır. Zaman, bakım yükü, çocuğun ilgisi ve kardeşlerle yaşanan gündelik akış planı etkileyebilir. Bir öneri aile için uygun değilse bunu söylemek iş birliğini bozmaz; başka bir yol aramaya yardım eder. [21]
Kanıtı çocuğun bağlamında yorumlamak
Bir araştırma, belirli katılımcılarla ve belirli ölçümlerle yürütülür. Sonuçları değerlendirirken hangi çocukların yer aldığına, neyin ölçüldüğüne, karşılaştırma yapılıp yapılmadığına ve izlem bilgisine bakılır. Araştırmada bir beceride değişim görülmesi, her çocuğun aynı hızda ilerleyeceğini ya da bu değişimin tüm günlük durumlara taşınacağını göstermez. Meslek kaynağındaki öneriler de çocuğun gelişim öyküsü ve ailesinin gözlemleriyle birlikte yorumlanır. Bir etkinliği yapmak, tek başına değerlendirme yerine geçmez.
Ekran konusunda da tek cümlelik neden-sonuç hükmü kurmak doğru olmaz. AAP’nin dijital dünyaya ilişkin açıklaması, erken çocuklukta ekranı karşılıklı etkileşim, dil ve günlük rutinlerle birlikte düşünür. Ekran içeriği, kullanımın ne zaman ve nasıl gerçekleştiği, çocuğun bir yetişkinle konuşup konuşmadığı ve uyku ya da oyun gibi rutinlerle ilişkisi önemlidir. Kaynak, belirli bir ekran süresinin her çocukta dil sonucunu doğrudan belirlediğini kanıtlamaz. Aile, ekranın hangi anda devreye girdiğini ve o sırada çocuğun iletişime nasıl katıldığını gözleyebilir. [19]
Görüşmeye götürülebilecek kısa gözlem
Çocuğun iletişim kurduğu bir anı seçin: Ne oldu, çocuk nasıl karşılık verdi, yetişkin ne yaptı, sonra ne yaşandı? Kısa bir örnek, aile ile uzmanın aynı durumu konuşmasına yardım edebilir. Bu not bir test sonucu değildir; unutulan ayrıntıları hatırlamak içindir.
13 / GÜNLÜK YAŞAMDA YAKLAŞIMLAR
Dil desteğinde hangi yaklaşımlar ele alınabilir?
Dil desteği tek bir oyun ya da konuşma alıştırmasından ibaret değildir. Aile ve uzman, çocuğun ilgi duyduğu şeyleri, günlük yaşamda iletişim kurduğu anları ve kitaplarla kurduğu ilişkiyi konuşabilir. Aşağıdaki başlıklar genel uygulama örnekleridir. Bunlar tedavi reçetesi ya da Deniz Yıldızı’nın sunduğu bir hizmet vaadi değildir. Çocuğun gereksinimine ve ailenin koşullarına göre hangi yaklaşımın uygun olacağını uzmanla birlikte değerlendirmek gerekir.
Çocuğun ilgisini izleyen oyun
Oyuncakları yetişkin seçip oyunun yönünü tek başına belirlediğinde, çocuk kendi fikrini başlatmak için daha az fırsat bulabilir. Başlangıç noktası çocuğun baktığı, uzandığı, gösterdiği ya da oyuna kattığı bir nesne olabilir. Yetişkin önce kısa süre gözler; sonra çocuğun yaptığını sözcükle anlatır veya oyuna küçük bir katkı sunar. Çocuk arabayı kutuya sürüyorsa “Araba garaja girdi” diyebilir. Çocuk başka bir şey yapmaya yönelirse yetişkin de oyunu onun seçimine göre değiştirir.
Bir etkileşim üç küçük adımda düşünülebilir: çocuk oyunu başlatır, yetişkin girişimi fark edip yanıt verir, çocuk yanıtı sürdürür ya da yeni bir yön açar. Yetişkinin beklemesi, hemen soru sormaması ve çocuğun bakışını izlemesi bu döngüye yer açar. Çocuğun sessizce yaptığı bir hareket de iletişim girişimi olabilir. Yetişkin sözü çocuğun yerine tamamlamak yerine, onun karşılık vermesi için zaman tanıyabilir. Duyarlı ve oyunlu etkileşim, erken çocukluk bakımına ilişkin kaynaklarda ele alınır. [22]
Çocuk başlatır, yetişkin yanıt verir, oyun birlikte sürer.Çizim üç adımlı etkileşimi gösterir. Fotoğraf: Tara Winstead / Pexels
Günlük rutine yerleşen dil fırsatları
Yemek hazırlama, giyinme, banyo ya da eve dönüş sırasında konuşma fırsatları zaten oluşur. Yetişkin yaptığı işi kısa cümlelerle anlatabilir: “Çorabı bulduk. Şimdi ayağına giyiyoruz.” Çocuğun işaret ettiği şeyi adlandırmak veya söylediği sözcüğü bir adım genişletmek de doğal bir karşılık olabilir. Çocuk “su” derse yetişkin “Su istiyorsun” diyebilir. Burada amaç her işi bir derse çevirmek değildir; ortak dikkatin oluştuğu anlarda iletişimi sürdürmektir.
Günlük akışta yetişkinin soru yağdırması yerine, gözlem ve bekleme işe yarayabilir. “Hangisini istersin?” diye sorup iki seçenek sunmak, çocuğun seçimini göstermesine zaman bırakır. Çocuk yanıt vermediğinde aynı soruyu art arda tekrarlamak yerine, nesneyi gösterip beklemek veya seçimini kabul etmek düşünülebilir. Ailenin hangi rutinde rahatça durup çocuğu dinleyebildiğini uzmanla konuşması planı gerçek yaşama yaklaştırır. Evde kullanılan diller ve bakım verenlerin günlük düzeni de bu konuşmanın parçasıdır. [21]
Kitap ve öykü üzerinden karşılıklı konuşma
Kitap okurken her sayfadaki resmi adlandırmak ya da metni baştan sona kesmeden okumak tek seçenek değildir. Çocuğun baktığı resimde durmak, onun sesini veya işaretini yanıtlamak ve sırayla konuşmak ortak okuma anını karşılıklı hâle getirir. Yetişkin “Kedi nereye gidiyor?” diye sorabilir; ama çocuğun kendi yorumu, gösterdiği ayrıntı veya sessizce dinlemesi de etkileşimin parçasıdır. Çocuğun yanıtı beklenenden farklıysa hemen düzeltmek yerine, “Evet, orada bir top var; sence kedi ne yapacak?” diye konuşmayı sürdürebilir.
Öykü bittikten sonra “En çok hangi resmi sevdin?” gibi açık bir soru, çocuğun seçtiği konuya dönmeyi sağlar. Çocuk anlatmak istemezse kitabı kapatmak veya başka zaman yeniden bakmak da mümkündür. Ailenin uzmanla konuşabileceği nokta, belli bir kitabı kaç kez okuduğu değil; çocuğun ortak okumada nasıl katıldığı, neye ilgi gösterdiği ve hangi karşılıklardan sonra iletişimi sürdürdüğüdür. Aileyle birlikte günlük etkileşimleri ele almak, bakım verenlerle iş birliği yaklaşımının parçasıdır. [21]
14 / AÇIKLAMALI AKIŞ
Bir dil etkinliği nasıl ilerleyebilir?
Resimli bir kitaba birlikte bakmak, çocuğun iletişim kurması için gündelik ve esnek bir fırsat sunar. Yetişkin kitabı çocuğun görebileceği biçimde tutar; önce resme bakmak ve çocuğun ilgisini izlemek için zaman tanır. Aşağıdaki akış tek bir ortak kitap inceleme örneğidir. Belirli bir süreye, sözcük sayısına ya da doğru yanıta ulaşma hedefi koymaz. Çocuk işaret ederek, bakışıyla, ses çıkararak, sözcük söyleyerek veya başka bir yolla katılabilir. Yanıt gelmediğinde etkinlik sınava dönüşmez; yetişkin bekleyebilir, resmi anlatabilir ya da kitabı kapatabilir.
İlk kare: çocuk kitaptaki nesneyi seçer. İkinci kare: yetişkin seçimi adlandırır, bekler ve çocuğun yeni bir sıra başlatmasına alan bırakır.
Kitabı birlikte seçmek
Yetişkin çocuğun ilgisini çeken resimli kitabı açar ve sayfayı çocuğun da görebileceği yere getirir. Hemen soru sormak gerekmez. Çocuğun sayfaya bakması, kitabı tutması, sayfayı çevirmesi ya da başka bir sayfaya yönelmesi izlenir. İlgisi değişirse aynı sayfada kalması için ısrar edilmez.
Çocuğun seçimini fark etmek
Çocuk resimdeki kediyi parmağıyla gösterebilir, ona bakabilir, bir ses çıkarabilir veya “kedi” diyebilir. Yetişkin bu farklı katılım biçimlerini iletişim girişimi olarak kabul eder. Sözcük bekleyip işareti yok saymaz; çocuğun neye yöneldiğini anlamaya çalışır.
Seçimi kısa bir sözle yanıtlamak
Yetişkin “Kediyi gördün” ya da “Evet, kedi” diyerek seçimi adlandırabilir. Çocuğun söylediğini düzeltme sınavına çevirmez, hemen tekrar etmesini istemez. Çocuk ses çıkardıysa yetişkin bu sesi taklit edebilir veya resimdeki eylemi kısa bir ifadeyle anlatabilir. Yanıt, çocuğun dikkat ettiği resimle ilgili kalır.
Durup sohbet sırasını açmak
Yetişkin cümlesinden sonra kısa bir sessizlik bırakır ve çocuğa bakar. Bu bekleyiş, cevap vermesi için baskı kurmak değildir; yeni bir işaret, bakış, ses ya da söz gelirse fark etmek için alan açar. Çocuk yeniden resme dokunabilir, başka bir nesne seçebilir veya kitabı kapatmak isteyebilir. Her biri sonraki adımı belirlemeye yardım eder.
Çocuğun işaret ettiği yerden sürdürmek
Çocuk başka bir resme yönelirse yetişkin de oraya geçer. Yeni bir ses veya sözcük gelirse onu yanıtlar ve konuşmaya bir parça ekler. Çocuk yanıt vermiyorsa art arda soru sormaz; resmi kendisi anlatabilir, bekleyebilir ya da etkinliği bitirebilir. Amaç kitabı tamamlamak değil, karşılıklı dikkati ve iletişim sırasını çocuğun katılımına göre sürdürmektir.
Birlikte resimli kitaba bakma örneği
Örneğin sayfada bir kedi ağacın altındadır. Çocuk kediyi gösterir. Yetişkin “Kedi burada” der, parmağıyla aynı resmi işaret eder ve bekler. Çocuk “miyav” derse yetişkin “Miyav, kedi ses çıkarıyor” diye karşılık verebilir. Çocuk yeni bir tepki vermese de yetişkin onu tekrar etmeye zorlamaz. Resme biraz daha bakabilir veya ilgisi başka yere kaydıysa kitabı kapatabilir. İşaret, bakış, ses ve sözcük aynı biçimde görünmese de bu örnekte çocuğun katılım yolları olarak karşılanır.
Bu sırada yetişkin çocuğun yerine konuşmayı ele geçirmemeye çalışır. Her resimde “Bu ne?”, “Hangi renk?” diye peş peşe sormak yerine, çocuğun seçtiği nesneye yanıt verir ve sohbet için bekler. Çocuk kitabı iter, uzaklaşır veya başka bir etkinliğe geçerse bu işaret de dikkate alınır. Birlikte kitap inceleme, tek bir doğru yanıtı bulma çalışması değildir. Aile aynı yaklaşımı başka bir gün yeniden deneyebilir; her seferinde aynı tepkiyi beklemek gerekmez. Çocuğun iletişim biçimi ve ilgisi, ortak etkinliğin akışını belirler.
15 / EVDE DİL DESTEĞİ
Evde dil gelişimini desteklemek için neler yapılabilir?
Evdeki kısa konuşmalar, çocuğun iletişim kurması için doğal fırsatlar sunar. Bez değiştirirken, giyinirken, yemek hazırlarken, oyun oynarken ya da kitap incelerken yetişkin çocuğun ilgisini izleyebilir. Jest, bakış, ses, resim gösterme ve sözcük kullanma iletişim girişimidir. Yetişkin bunlara karşılık verir; çocuğu sınamaz ve etkinliği terapi ödevine çevirmez. Her ailenin günü ve her çocuğun iletişim biçimi farklıdır. Aşağıdaki örneklerden o an işe yarayanı seçmek, sohbeti çocuğun hızında sürdürmek için yeterlidir. WHO erken çocukluk bakım çerçevesi
EVDE DENEYİN
Bebeklikte seslere karşılık verme
Bebek ses çıkardığında yüzüne dönmek, bakışını izlemek ve kısa bir sesle karşılık vermek sohbetin ilk sıralarını kurar. Bebek “ıı” dediğinde yetişkin “ıı, seni duydum” diyebilir; sonra yeniden ses çıkarması için bekleyebilir. Bu alışverişte sözcük söylemesi beklenmez. Gülümseme, başını çevirme, elini uzatma, ses çıkarma ya da bir nesneye bakma da anlam taşıyabilir. Bez değiştirirken yüz yüze gelinen kısa anlarda da bu karşılıklı sıra oluşabilir. Bebek başka yöne bakarsa onu konuşmaya zorlamayın; sakinleşmesi için ara verin. Sesleri taklit etmek hoşuna gidiyorsa taklit edin, istemiyorsa günlük bakımınıza devam edin. Karşılık vermek, her sesi düzeltmek veya tekrar ettirmek değildir.
Giyinme sırasında da bebeğin işaretlerine dikkat edin. Elini uzattığı giysiyi gösterip “Kolu buradan geçirelim” demek, o anda olanı sözcüklerle eşleştirir. İki giysi arasından seçim sunuluyorsa, bebek bakışıyla ya da uzanarak birini seçebilir; yetişkin seçimini fark edip adlandırabilir. Yanıt için birkaç saniye beklemek, bebeğin kendi işaretini göstermesine alan açar. Karşılık gelmezse seçimi yetişkin yapıp konuşmayı sürdürebilir. Her bakım anını konuşmayla doldurmak gerekmez; yorgunluk ve sessizlik ihtiyacı da gözetilir. Erken dönemde ses, yüz ifadesi ve karşılıklı etkileşim iletişimin parçalarıdır. ASHA doğum–6 ay iletişim örnekleri
Günlük işlerde uzun açıklamalar yerine yapılan eylemi ve önemli nesneyi söyleyin. Bez değiştirirken “Temiz bezi açıyorum”, giyinirken “Çorabı ayağına geçiriyoruz” diyebilirsiniz. Çocuk sözcük yerine giysiye dokunursa ya da bakarsa, “Evet, çorabı istiyorsun” diye ifadesini genişletin. Çocuğun tek sözcüğünü daha uzun ama doğal bir cümleyle karşılamak, konuşmanın akışını korur. Hemen tekrar etmesini istemek gerekmez. Çocuğun o anki tepkisini izleyin; ilgisi başka yere geçtiyse cümleyi bitirip işinize dönün.
Yemek hazırlarken el yıkama, karıştırma, kesme gibi eylemleri anlatabilirsiniz. Çocuğun güvenli biçimde katıldığı bir anda “Kaşığı veriyorum”, “Hamuru karıştırıyorum” gibi kısa cümleler yeterlidir. Bir malzemeye uzanırsa adını söyleyin; ses ya da bakışla seçim yaparsa bunu da kabul edin. “Elma mı, muz mu?” diye iki seçenek sunup yanıtı bekleyebilirsiniz. Çocuk cevap vermediğinde soruyu art arda yinelemeyin; ihtiyacını anladığınızda ona göre ilerleyin. Günlük işler yeni sözcükleri tekrar duymaya fırsat verir, ama her anı öğretim etkinliğine dönüştürmek gerekmez. MEB 0–36 ay ifade edici dil etkinlikleri
EVDE DENEYİN
Çocuğun seçtiği oyuna katılma
Oyuncağı çocuk seçsin; yetişkin önce ne yaptığına bakıp oyuna onun açtığı yerden katılsın. Oyuncakları toplarken arabayı kutuya koyuyorsa “Arabayı kutuya park ettin” diyebilirsiniz. Çocuk bir arabayı gösterdiğinde adını söyleyin, sonra bekleyin. İsterse oyunu yeni bir yöne götürür. Sözcük kullanmıyorsa bakışını, işaretini, sesini veya oyuncağı uzatmasını takip edin. Yetişkinin oyunu yönetmesi ya da çocuğa sürekli soru sorması gerekmez. Birkaç kelimelik yorumlar ve çocuğun oyununa uygun kısa karşılıklar konuşmayı karşılıklı tutar.
Çocuk oyuncakları toplamak istemiyorsa bunu iletişim başarısızlığı saymayın. Bir oyuncağı birlikte kaldırıp “Blok kutuya girdi” diyebilir, sonra ilgisini yeniden gözleyebilirsiniz. Çocuğun ifadesini genişletmek için onun kurduğu oyuna bir sözcük ya da eylem ekleyin: Arabayı sürüyorsa “Araba gidiyor”, durduruyorsa “Araba durdu” deyin. Yanıt gelmesi için bekleyin; sözcüğü tekrar etmesini şart koşmayın. Yetişkinin sessizce eşlik etmesi de oyunun bir parçası olabilir. Oyun sırasında çocuk keyif almıyorsa etkinliği bırakmak mümkündür. WHO Avrupa erken çocukluk çerçevesi
EVDE DENEYİN
Kitapta resimler ve olaylar üzerine konuşma
Ortak kitap incelemesinde kitabı çocuğun görebileceği biçimde tutun ve önce hangi resme baktığını izleyin. Bir hayvana dokunursa “Kedi burada” diyebilir, ses çıkarırsa kedinin miyavlamasını taklit edebilirsiniz. Çocuk sayfayı çevirmek isterse peşinden gidin. Her resmi adlandırmak ya da her sayfada soru sormak şart değildir. “Sence sonra ne olacak?” sorusu ancak çocuk öyküyü takip etmeye hazır görünüyorsa işe yarar; yanıt gelmezse siz kısa bir yorum yapabilirsiniz. Resme bakmak, işaret etmek, sayfayı çevirmek ve sözcük söylemek kitaba katılmanın farklı yollarıdır.
Öyküde bir olay olduğunda resmi gösterip “Kule devrildi” gibi kısa bir cümle kurun. Çocuk “kule” derse “Evet, kule devrildi” diyerek ifadesini genişletebilirsiniz. Aynı sahneye yeniden bakmak isterse tekrar okuyun; başka sayfaya geçmek isterse bunu da kabul edin. Resimleri göstererek konuşmak, çocuğun dikkatini çeken sözcükleri fark etmenize yardım eder. Okumayı doğru yanıtları ölçen bir oyuna çevirmeyin. Çocuğun ilgi işaretleri azaldığında kitabı kapatabilirsiniz. Aileler resim ve öyküler üzerine sohbeti günlük kitap paylaşımının parçası yapabilir. ASHA 4–5 yaş iletişim örnekleri
EVDE DENEYİN
Birden fazla dil kullanılan evde doğal iletişimi sürdürme
Evde birden fazla dil kullanılıyorsa aile üyeleri çocukla rahat konuştukları dilleri günlük yaşamda sürdürebilir. Yemek hazırlarken bir yetişkin kendi dilinde “Suyu koyuyorum” derken diğeri başka dilde konuşabilir. Çocuk o sırada hangi dili kullanırsa kullansın, jesti, bakışı, sesi ve sözcüğüyle verdiği mesajı karşılayın. Bir sözcüğün başka dildeki karşılığını yetişkin doğal biçimde ekleyebilir; çocuğa hemen çeviri yaptırmak gerekmez. Dil seçimi bir sınava dönüşmemelidir. Çocuk diller arasında geçiş yaparsa iletişimi kesmeden ne anlatmak istediğini takip edin.
Aile, çocukla hangi kişilerin hangi dillerde konuştuğunu ve günlük hayatta her dile nerede yer açıldığını gözleyebilir. Birlikte şarkı söylemek, yemek tarifi anlatmak, akrabalarla sohbet etmek veya kitap bakmak bu dillerin doğal kullanım alanlarıdır. Çocuğun bir dildeki ifadesini diğer dilde yeniden söylemesi gerekmez. Aile üyeleri çocuğun mesajını anladıklarında karşılık verebilir, anlamadıklarında açıklama ya da işaret isteyebilir. Bir dildeki güçlükle ilgili kaygı varsa çocuğun bütün dil deneyimini paylaşmak yararlıdır; tek bir dildeki sözcükleri sayarak diğer dillerdeki iletişimi dışarıda bırakmayın. ASHA çok dilli hizmet rehberi
Günlük anda iletişime karşılık verme
Günlük an
Yetişkinin karşılığı
Çocuğun katılımı
Bez değişimi
“Temiz bezi açıyorum.”
Bakış, ses, el hareketi.
Giyinme
“Mavi mi, sarı mı?” diye sorup beklemek.
Bakışla ya da uzanarak seçim.
Yemek hazırlama
Eylemi ve malzeme adını söylemek.
İşaret, ses veya sözcük.
Oyun ve kitap
Çocuğun ilgisini izleyip kısa yorum yapmak.
Oyuncak seçmek, resme bakmak, sayfa çevirmek.
Bu örnekler bir yapılacaklar listesi veya terapi programı değildir. Gün içinde karşılıklı iletişime açık olduğunuz kısa bir an yeterlidir. Çocuk nasıl karşılık verdi, neye ilgi gösterdi ve yetişkin ne zaman bekledi? Bu sorular, hangi etkileşim biçiminin aileye uyduğunu fark etmeye yardım eder. Aile dil gelişimiyle ilgili kaygı duyuyorsa günlük iletişim örneklerini ve evde kullanılan dilleri bir uzmana anlatabilir. Evdeki sohbetin amacı performans ölçmek değil, birlikte anlaşmaya çalışmaktır.
16 / OKUL VE AKRAN İLETİŞİMİ
Okulda ve arkadaş oyununda dil nasıl desteklenebilir?
Çocuğun iletişime katılması; ortamın gürültüsüne, oyunun kuralını bilmesine, kiminle olduğuna ve ne kadar bekleme süresi verildiğine göre değişebilir. Aile ve öğretmen kısa, somut gözlemleri paylaşırsa çocuğun hangi koşulda daha rahat iletişim kurduğu anlaşılır. “Konuşmuyor” gibi genel bir yargı yerine ne olduğunu, kimin yanında olduğunu ve çocuğun nasıl karşılık verdiğini anlatın. Söz, işaret, bakış, resim ya da kullandığı başka bir iletişim yolu da gözleme dahildir. Aşağıdaki örnekler ortak gözlem ve oyuna katılım için günlük düzenlemelerdir.
Akran oyunu ve aile-öğretmen gözlem notu paylaşımı.
Öğretmenle ortak gözlem paylaşmak
Görüşmeye giderken tek bir olay seçip kısa not alın. Nerede oldu? Kimler vardı? Çocuk neyle ilgileniyordu? Yetişkin ne söyledi veya gösterdi? Çocuk sözle, işaretle, bakışla ya da başka bir yolla nasıl yanıt verdi? Örneğin “Serbest oyunda iki çocuk blokları dizerken yanlarına yaklaştı, kırmızı bloğu uzattı ve arkadaşının yanıtını bekledi” gözlenebilir bir anlatımdır. “Arkadaşlarıyla hiç iletişim kurmuyor” ise hangi anın kastedildiğini göstermez.
Öğretmen de benzer bir örneği okuldan paylaşabilir: grup konuşmasında mı, bire bir etkinlikte mi daha çok katılıyor; yönerge kısa ve açık olduğunda ne yapıyor; gürültü azaldığında oyuna dönüyor mu? Aile ve öğretmen farklı şeyler gözlemiş olabilir. Bu farkı çocuğun bir ortamda yapıp diğerinde yapamadığı diye hemen açıklamak yerine, ortam ve destek bilgilerini yan yana koyun. Bir sonraki görüşmede aynı türden bir olayı yeniden gözlemek, değişen koşulları fark etmeyi kolaylaştırır. Notlar kısa ve eğitimle ilgili olsun; özel yaşamın gereksiz ayrıntılarını taşımayın.
Oyun içinde iletişim sırası açmak
Akran oyununda sıra yalnızca uzun cümleyle konuşmak değildir. Çocuk oyuncağı uzatabilir, bir parçayı gösterebilir, arkadaşının hareketini taklit edebilir veya sırası gelince seçimini yapabilir. Yetişkin oyunun akışını izleyip bu girişimlere karşılık verir. Örneğin iki çocuk araba yolunu kuruyorsa “Önce sen yolu koydun, şimdi sıra arkadaşında” diyebilir; sonra gerçekten bekler. Çocuk yanıt vermek için zamana ihtiyaç duyuyorsa soruyu peş peşe yinelemek yerine sessizce beklemek ve oyuncağı erişilebilir tutmak yardımcı olabilir.
Ortak bir konu bulmak için çocukların zaten baktığı ya da kullandığı nesneden başlayın. Biri kuleye blok eklerken diğeri arabayı getiriyorsa “Araba kulenin yanından geçsin mi?” diye bir oyun önerisi sunulabilir. Çocuk katılmazsa öneriyi zorlamayın; onun seçtiği oyuna dönün. Birden fazla parçayı sırayla koymak, aynı resmi incelemek veya oyun sırasını görsel bir işaretle göstermek de katılım yollarıdır. Amaç her çocuğun aynı biçimde konuşması değil, oyuna girebileceği anlaşılır bir sıra ve karşılık fırsatı oluşturmaktır.
Çocuğun kullandığı dilleri ve iletişim yollarını gözetmek
Evde ve okulda kullanılan dillerin öyküsü aileden öğrenilmelidir. Hangi aile üyeleri çocukla hangi dilde konuşuyor? Çocuk o dillerde kimlerle, hangi etkinliklerde karşılaşıyor? Bir dili daha çok evde, diğerini okulda kullanması iletişim fırsatlarını değiştirebilir. Öğretmen çocuğun ev dilini okul diline karıştırmamalı; aileden bildiği sözcükleri, çocuğun o dilde nasıl iletişim kurduğunu ve hangi durumlarda rahat ettiğini sormalıdır. Değerlendirme ve destek planı çocuğun dil geçmişini hesaba katmalıdır. ASHA çok dilli hizmet rehberi
Çocuğun anlatmak istediği yalnızca konuşma sözcükleriyle sınırlı olmayabilir. Bakış, jest, işaret, resim, iletişim panosu veya kullandığı başka bir araç mesajını taşıyabilir. Yetişkinler bu yolları fark edip aynı mesajı kabul edebilir; anlamadıklarında “Bunu mu gösteriyorsun?” diye sorup çocuğa düzeltme fırsatı verebilir. Aile ile öğretmen, işe yarayan sözcükleri ve işaretleri birbirine aktarabilir. Böylece okulda bilinen iletişim yolu evde, evde bilinen yol da okulda anlaşılır hâle gelir. Gözlem notunda çocuğun hangi dili veya yolu seçtiğini ve karşısındakinin nasıl yanıt verdiğini belirtin.
17 / GÜNLÜK İLETİŞİMİ İZLEMEK
İlerleme ve günlük yaşama aktarım nasıl izlenir?
Dil gelişimini izlerken yalnızca yeni sözcükleri saymak, çocuğun iletişimde neler yapabildiğini göstermez. Çocuğun bir isteği nasıl başlattığına, söyleneni nasıl anladığına, sıra alıp almadığına ve günlük etkinliğe nasıl katıldığına da bakın. Kısa gözlemi tarih ve bağlamla birlikte yazın: nerede, kimlerle, ne olurken? Böylece evde, oyunda ve okulda görülen örnekler zaman içinde karşılaştırılabilir. Gelişim listeleri konuşmayı başlatmaya yardım eder. Ailenin kaygısı varsa listeyi tamamlamayı beklemeden sağlık uzmanıyla görüşmek uygundur. [16]
EVGünlük rutin
Kahvaltıda istediğini sözle, bakışla ya da işaretle nasıl anlatıyor?
OYUNOrtak etkinlik
Oyuna nasıl giriyor, sıra alıyor ve ilgisini nasıl paylaşıyor?
OKULGrup zamanı
Yönergeyi nasıl anlıyor, etkinliğe hangi yolla katılıyor?
Somut örnekleri ve zamanı not etmek
Genel yargılar yerine görülen davranışı yazın. “Bugün hiç konuşmadı” yerine “Resim yaparken mavi kalemi istedi; kaleme baktı, uzandı ve ‘mavi’ dedi” gibi bir kayıt, ne olduğunu anlaşılır kılar. Her notta tarihi, ortamı, birlikte olduğu kişileri ve etkinliği belirtin. Çocuğun ne yaptığı kadar yetişkinin nasıl karşılık verdiğini de ekleyin: soru soruldu mu, seçenek sunuldu mu, beklemek için zaman tanındı mı?
Sözcük kullanımı gözlemin bir parçasıdır; tek parçası değildir. Çocuk isteğini uzanarak, göstererek, başını sallayarak, ses çıkararak veya kullandığı başka bir iletişim yoluyla başlatabilir. Söyleneni anlamasına ilişkin örneklerde, hangi yönergenin verildiğini ve çocuğun ne yaptığını kaydedin. “Ayakkabını getir” dendiğinde ayakkabıya yönelmesi ile yetişkinin işaretini izleyerek bulması farklı koşullardır. Yetişkinin ipucunu da not etmek bu ayrımı korur.
Kısa not yeterlidir. Her gün kayıt tutmak zorunlu değildir; aile için anlamlı olan bir olayı, olduğu günün bağlamıyla yazmak görüşmede işe yarar. Fırsat doğmadıysa “yapamadı” sonucuna varmayın. O gün iletişim başlatabileceği bir durum oluşmamış olabilir. Tarih ve bağlam, gözlenenle gözlenemeyeni birbirinden ayırmaya yardım eder.
Farklı ortamları karşılaştırmak
Ev, serbest oyun ve okul aynı beklentileri taşımaz. Evde tanıdık bir kişiyle rahatça istek bildiren çocuk, kalabalık grupta daha az girişimde bulunabilir. Bu farkı tek başına becerinin kaybolduğu şeklinde yorumlamayın. Gürültü, etkinliğin tanıdıklığı, iletişim kurduğu kişi, verilen bekleme süresi ve yetişkin desteği gibi koşulları yan yana yazın.
Örneğin evde bir oyuncağı işaret ederek seçtiğini, akran oyununda oyuncağı uzatarak sıraya katıldığını, okulda ise kısa yönergeyi izleyip malzemeyi aldığını not edebilirsiniz. Bunlar aynı davranışın kopyaları olmak zorunda değildir. Her ortamda iletişimin nasıl başladığını, çocuğun söyleneni nasıl anladığını ve etkinliğe katılım biçimini tarif edin. Aile ve öğretmen notları farklıysa, iki gözlemi de koruyup hangi koşulun değiştiğini sorun.
Ev, oyun ve okul gözlemlerini tarih ve kısa bağlam notuyla aynı çizgide karşılaştırın.
Zaman içindeki notları okurken yalnızca artış aramayın. Çocuğun iletişimi hangi koşulda daha kolay başlattığı, hangi yönergeleri daha rahat anladığı ve katılımını neyin desteklediği de önemlidir. Bir kez görülen örnek yeni bir gözlem sorusu doğurabilir; tek başına kalıcı değişimi kanıtlamaz. Benzer günlük fırsatlarda ne olduğunu kaydetmeye devam edin.
Kaygıyı sağlık uzmanıyla paylaşmak
İzlem listesi aileye fark ettiği örnekleri düzenlemede yardımcı olabilir. Bir maddeyi işaretlemek ya da işaretleyememek, çocuğun gelişimi hakkında tek başına kesin sonuç vermez. CDC, gelişimle ilgili kaygı olduğunda çocuğun sağlık uzmanıyla konuşulmasını önerir. Kaygınız varsa görüşme başlatmak için ayrıca bir eşik beklemeniz gerekmez. [16]
Görüşmede birkaç tarihli örnek sunun. Çocuğun iletişimi nasıl başlattığını, tanıdık ve yeni yönergeleri nasıl karşıladığını, evde ve diğer ortamlarda etkinliğe nasıl katıldığını anlatın. İşitme, kullanılan diller veya günlük rutinler hakkında sizi düşündüren bir durum varsa bunu da paylaşın. Uzman, aile gözlemlerini çocuğun gelişim öyküsüyle birlikte ele alıp sonraki adımları konuşabilir.
Notunuzun eksiksiz olması gerekmez. Aklınızda kalan somut bir olayla başlayın; ne zaman ve nerede olduğunu, kimin yanında gerçekleştiğini söyleyin. Çocuğun güçlü olduğu iletişim yollarını da ekleyin. Böylece görüşme yalnızca güçlüğe değil, çocuğun katılımını kolaylaştıran koşullara da odaklanır.
18 / GÖRÜŞMEYE HAZIRLIK
Deniz Yıldızı’nda dil gelişimi hakkında nasıl görüşülür?
Çocuğunuzun dil ve iletişim gelişimiyle ilgili bir konuyu Deniz Yıldızı ile görüşmek isterseniz, başvuru için kurumun iletişim sayfasındaki yolu kullanabilirsiniz. Deniz Yıldızı, eski yazıda belirtildiği gibi Bornova/İzmir bağlamında ailelere tanıtılır. İlk mesajda bütün gelişim öyküsünü anlatmanız gerekmez. Hangi günlük iletişim durumunu konuşmak istediğinizi kısaca yazabilir; çocuğun nerede daha rahat, nerede daha çok zorlandığına bir örnek verebilirsiniz. Görüşmenin içeriği ve sonraki adımlar iletişim sırasında netleşir.
Günlük örnekleri görüşmeye hazırlamak
“Dil gelişiminde geride” gibi genel bir cümle yerine, yaşadığınız anı tarif edin. Örneğin, “Akşam yemeğinde su istediğinde bardağı gösteriyor; ne istediğini anlıyoruz” ya da “Kreşten aldığı oyuncağı anlatırken olayın sırasını kurmakta zorlanıyor” diyebilirsiniz. Bu örnekler aileye neyi merak ettiğini anlatmak için başlangıç sağlar. Çocuğun ne yaptığı kadar ortamı da ekleyin: kimler vardı, ne yapıyordunuz ve iletişim nasıl başladı?
Rahat ettiği durumları da not edin. Belki sevdiği bir kitapta resimleri gösteriyor, tanıdığı biriyle daha uzun konuşuyor veya seçim yaparken sözcük yerine işaret kullanıyor. Zorlandığı anı anlatırken, öncesinde ne olduğunu ve sizin nasıl karşılık verdiğinizi söyleyin. “İki seçenek sundum, sonra parmağıyla seçti” gibi küçük ayrıntılar konuşmayı somutlaştırır. Bir örneği olduğu gibi aktarmak yeterlidir; çocuğa görüşme öncesinde soru çözdürmeniz ya da özel bir hazırlık yaptırmanız gerekmez.
Not almak isterseniz tek bir kâğıda kısa başlıklar yazabilirsiniz: olay, yer, birlikte olduğu kişiler ve çocuğun kullandığı iletişim yolu. Söylediği bir sözcüğü hatırlıyorsanız aynen ekleyin; emin değilseniz kesinmiş gibi yazmayın. Her gün kayıt tutmak gerekmez. Aklınızda kalan bir olayla başlayın ve aile için önemli olan soruyu not edin. Birden fazla dil kullanılıyorsa, çocuğun hangi kişiyle ve hangi dilde daha rahat iletişim kurduğunu da paylaşabilirsiniz.
Görüşme için akılda tutulabilecekler
Konuşmak istediğiniz günlük durum · Çocuğun rahat ettiği bir örnek · Zorlandığı bir örnek · Ortam ve kişiler · Ailenin merak ettiği soru
İletişim bilgisi için başvuru yolunu kullanmak
Başvuru ve ulaşım bilgileri için Deniz Yıldızı iletişim sayfasını kullanın. Eski yazı aileleri Bornova/İzmir’deki Deniz Yıldızı ile görüşmeye davet eder; bu bölümde ayrıca doğrulanmamış bir telefon, açık adres veya çalışma saati vermiyorum. Görüşme talebinizi iletirken dil gelişimiyle ilgili hangi konuyu konuşmak istediğinizi ve size hangi yoldan dönüş yapılabileceğini belirtebilirsiniz. Özel bilgileri ilk mesajda paylaşmanız gerekip gerekmediğini iletişim sırasında sorabilirsiniz.
Görüşme öncesinde, ailenin beklediği bilgiyle kurumdan öğrenmek istediği bilgiyi ayırmak işe yarar. Örneğin, “Bu durumu kimle konuşmalıyız?”, “İlk görüşmede hangi bilgileri paylaşmamız yararlı olur?” veya “Başvuru için hangi iletişim yolunu izleyelim?” diye sorabilirsiniz. Bu sorular, hizmetin içeriği ya da sonucu hakkında önceden söz vermez; yalnızca ailenin görüşmede açıklığa kavuşturmak istediği noktaları belirtir. Kuruma özgü uygulama ve süreç bilgilerini doğrudan kurumdan öğrenin.
Dil ve konuşma alanındaki genel bilgi için Dil ve konuşma hizmeti sayfasına da bakabilirsiniz. Sayfadaki bilgiler, çocuğunuz hakkında kişisel bir değerlendirme yerine geçmez. Ailenin günlük gözlemi, çocuğun kendini hangi yolla anlattığı ve hangi koşullarda daha rahat katıldığı görüşmeye taşınabilir. Deniz Yıldızı ile görüşmek istediğinizde iletişim sayfasındaki başvuru yolunu izleyin; sorunuzun yanıtını ve görüşmenin nasıl ilerleyeceğini kurumla birlikte netleştirin.
Görüşmeye gitmeden önce aile içinde bir kişinin örnekleri toparlaması yeterli olabilir; herkesin aynı sözcüklerle anlatması gerekmez. Çocuğun iletişim kurarken kullandığı sözcük, ses, bakış veya işaret gibi yolları ve bu yolların hangi ortamda ortaya çıktığını paylaşın. Eski yazıdaki Deniz Yıldızı görüşme daveti Bornova/İzmir bağlamındadır. Yazının iletişim bölümünde verilen telefon 0530 407 00 78, adres ise Kazımdirik Mah. 372/14 Sk. No:20, Bornova / İzmir olarak geçer. Başvuru ve ulaşım için iletişim sayfasını da kullanabilirsiniz.
Dil gelişimi terimlerinin İngilizce karşılıkları nelerdir?
Dil ve iletişim yazılarını okurken aynı beceri farklı ifadelerle anlatılabilir. Bu küçük sözlük, temel Türkçe terimleri İngilizce karşılıklarıyla yan yana getirir. Karşılıklar genel kullanım içindir; metnin konusu ve uzmanın tercih ettiği terim anlamı etkileyebilir.
Language development
Dil gelişimi. Çocuğun dili anlama ve kullanma biçimlerinin zaman içinde değişmesini anlatan genel terimdir.
Speech
Konuşma. Sesleri üretme, sözcükleri söyleme ve konuşma seslerini bir araya getirme yönünü anlatır. Dil ile aynı anlamda kullanılmaz.
Receptive language
Alıcı dil. Söylenenleri ya da işaret edilenleri anlama; sözcük, yönerge ve cümleleri takip etme tarafıdır.
Expressive language
İfade edici dil. İstek, düşünce ve bilgiyi sözcük, cümle, işaret veya başka iletişim yollarıyla anlatma tarafıdır.
Babbling
Babıldama. Bebeklerin konuşma benzeri ses dizileri çıkarması için kullanılan terimdir; tek başına sözcük anlamına gelmez.
Gesture
Jest. El, kol, baş veya beden hareketiyle iletişim kurma. Gösterme, uzanma ve el sallama bağlama göre farklı amaçlar taşıyabilir.
Word combination
Sözcük birleşimi. İki ya da daha fazla sözcüğün anlamlı bir ifade içinde birlikte kullanılmasıdır.
Intelligibility
Anlaşılabilirlik. Konuşanın ne söylediğinin dinleyen tarafından ne ölçüde anlaşılabildiğini anlatır. Dinleyenin aşinalığı ve bağlam da etkili olabilir.
Multilingualism
Çok dillilik. Bir kişinin birden fazla dili kullanması veya bu dillerle karşılaşması için kullanılan genel terimdir. Dillerin kullanım alanları aynı olmak zorunda değildir.
Hearing screening
İşitme taraması. İşitmeyle ilgili daha ayrıntılı değerlendirme gerekip gerekmediğini belirlemeye yardımcı olan tarama işlemidir.
Bu karşılıkları bir raporda ya da çevrim içi yazıda gördüğünüzde, terimin hangi beceri için kullanıldığına bakın. Örneğin “speech” konuşma seslerine odaklanabilir; “language” ise anlama ve anlatma yollarını da kapsayabilir. “Jest” sözcüğü günlük dilde geniş anlamda geçerken, değerlendirme yazısında belirli bir iletişim hareketini anlatabilir. Çok dilli çocuklardan söz eden metinlerde de her dildeki deneyim ve kullanım koşulları önem taşır. Terimler, çocuğu etiketlemek için değil, gözlemi daha açık anlatmak için kullanılır. Bir ifadenin anlamı belirsizse, metnin yazarına hangi davranışın kastedildiğini sormak iyi bir başlangıçtır.
20 / AİLELERİN SORULARI
0–6 yaş dil gelişimi hakkında sık sorulan sorular
Aileler çoğu zaman ilk sözcükleri, iki yaşta beklenenleri ve ne zaman görüş almaları gerektiğini merak eder. Aşağıdaki yanıtlar genel bilgi verir; çocuğun gelişimini tek başına ölçmez. ASHA’nın yaş aralıklı örnekleri İngilizce iletişim için hazırlanmıştır. Bu örnekler Türkçe konuşan çocuklar için norm değildir. Dil gelişimi sesleri, jestleri, anlamayı, sözcükleri ve karşılıklı iletişimi birlikte kapsar.
Çocuğum ilk sözcüğünü ne zaman söylemeli?
İlk sözcük için bütün çocuklara uyan tek bir gün yoktur. Bazı çocuklar tanıdık bir kişiyi, nesneyi ya da isteği düzenli olarak aynı sözcükle anlatmaya başlar; bazıları önce bakış, ses ve jestle iletişim kurar. Bir sözcüğün anlamlı olup olmadığını yalnız doğru telaffuzuna bakarak değerlendirmeyin. Çocuğun sözcüğü belirli bir anlamla ve iletişim amacıyla kullanıp kullanmadığını, anladığı ifadeleri ve jestlerini de not edin. Ailenin kaygısı varsa bu örnekleri çocuk hekimiyle paylaşabilir.
İki yaşında kaç kelime bilmesi beklenir?
Tek bir kelime sayısı her çocuk için Türkçe eşik olarak kullanılamaz. ASHA’nın 19–24 ay iletişim belgesinde İngilizce için verilen örnekler, o dilin sözcük yapısı ve rehberin kapsamıyla birlikte okunmalıdır. Bu sayıyı Türkçe konuşan çocuğa doğrudan uygulamak doğru olmaz. Ailenin bildiği sözcükleri, çocuğun farklı kişilerle ve ortamlarda kullandığı kelimeleri, sözcükleri birleştirip birleştirmediğini ve söyleneni nasıl anladığını birlikte gözlemesi daha açıklayıcıdır. Bir dildeki tek sayım, değerlendirme yerine geçmez.
Yaş basamakları nasıl kullanılır?
Hayır. Gelişim basamakları aileye hangi becerileri izleyebileceğini anlatan genel örneklerdir. Çocuklar aynı beceriyi farklı zamanlarda ve farklı yollarla gösterebilir. Bir maddeyi henüz gözlemlememek tek başına bir bozukluk olduğunu göstermez; listedeki her maddeyi görmek de bütün gelişimin sorunsuz olduğunu kanıtlamaz. ASHA da kendi kilometre taşı listesinin genel bir rehber olduğunu belirtir. Endişe sürüyorsa liste üzerinde kendi başınıza karar vermek yerine gözlemleri bir uzmana aktarın.
İki dil duymak konuşmayı geciktirir mi?
İki dil kullanımı tek başına gecikme nedeni sayılmaz. Çocuğun duyduğu ve kullandığı dillerin tümü, bu dilleri kimlerle ve hangi durumlarda konuştuğu değerlendirmede hesaba katılmalıdır. Bir çocuk bir dilde daha çok sözcük kullanırken diğerinde daha çok anlayabilir; sözcükleri diller arasında paylaştırabilir. Bu nedenle yalnızca tek dildeki kelimeleri sayıp genel dil becerisi hakkında hüküm vermek eksik kalır. Aile, evde doğal kullandığı dili sürdürmeli ve dil geçmişini görüşmede anlatmalıdır.
Çocuğum sesleri doğru söylemiyor; ne yapmalıyım?
Sesleri öğrenme sırası diller arasında aynı değildir; Türkçedeki ses özelliklerini başka bir dilin yaş çizelgesiyle karşılaştırmak yanıltabilir. Çocuğun ne söylediği kadar, tanıdık ve tanımadığı kişilerin onu ne ölçüde anladığı, sesleri farklı sözcüklerde nasıl kullandığı ve iletişimin bundan etkilenip etkilenmediği de önemlidir. Her yanlış söyleyişi sık sık düzelterek konuşturmak yerine, çocuğun sözünü doğal biçimde doğru sesletimle genişletebilirsiniz. Güçlük günlük iletişimi etkiliyorsa aile gözlemini çocuk hekimiyle veya dil ve konuşma alanında çalışan uzmanla paylaşın.
Ekran dil gelişimini etkiler mi?
Ekran içeriği ve kullanım biçimi tek başına çocuğun dilini açıklamaz. Dil, karşılıklı konuşma, çocuğun işaretine yanıt verme, birlikte oyun ve ortak dikkat içinde kullanılır. Ekran sırasında yetişkinle konuşma ve oyun için ayrılan zaman azalıyorsa günlük iletişim fırsatları da daralabilir. Bir videoyu izlemek, karşılıklı konuşmanın aynısı değildir. Aile ekran kullanımını değerlendirirken içerik kadar ne zaman açıldığını, birlikte izlenip izlenmediğini ve sonrasında çocukla sohbet edilip edilmediğini gözden geçirebilir. Kaygı varsa yalnızca ekran süresine bağlamadan genel gelişimi konuşun.
Daha önce kullandığı sözcükleri bırakması önemli mi?
Çocuğun daha önce düzenli kullandığı sözcükleri, jestleri veya başka iletişim becerilerini artık göstermediğini fark ederseniz bunu çocuk hekimiyle paylaşın. Ne zaman başladığını, hangi becerilerin değiştiğini ve bu değişimin evde ya da başka ortamlarda görülüp görülmediğini not etmek görüşmeye yardımcı olur. Değişimi yalnızca utangaçlık, dikkat dağınıklığı veya iki dillilik diye açıklamayın. Bu gözlemin nedenini anlamak için çocuğun gelişimi ve sağlık öyküsü birlikte ele alınmalıdır. Acil bir sağlık sorunu eşlik ediyorsa gecikmeden sağlık hizmetine başvurun.
Altı yaşında hangi dil becerileri beklenir?
Altı yaşa yaklaşırken çocuklar okul, oyun ve arkadaş sohbetlerinde farklı dil talepleriyle karşılaşır. Yaşantısını anlatma, soruları anlama, konuşma sırasını izleme ve düşüncesini açıklama gibi beceriler günlük bağlamlarda gözlenebilir. Ancak bu yanıt Türkçe için kesin bir altı yaş normu sunmaz. ASHA’nın burada anılan yaş örnekleri İngilizcedir ve beş yaşa kadar uzanır; bunlardan altı yaş için Türkçe bir ölçüt çıkarılamaz. Çocuğun becerileri hakkında kaygı varsa okul gözlemlerini, aile örneklerini ve çocuğun kullandığı tüm dilleri birlikte değerlendirecek bir görüşme planlayın.
Çocuğum söyleneni anlıyor ama az konuşuyor; bu nasıl yorumlanır?
Anlama ve kendini sözcüklerle anlatma ilişkili ama ayrı becerilerdir. Çocuk günlük yönergeleri izliyor, tanıdık kişileri ve nesneleri buluyor olabilir; buna rağmen isteklerini daha çok jestle anlatabilir veya az sözcük kullanabilir. Bu farkı anlamak için çocuğun anladığı ifadeleri, başlattığı iletişimi, kullandığı ses ve jestleri, farklı ortamlardaki örnekleri birlikte izleyin. Tek bir gözlemden sonuç çıkarmayın. Aileye bir şey düşündüren durum varsa, neyi anladığını ve nasıl yanıt verdiğini somut örneklerle çocuk hekimine anlatın.
İşaret etmek ve jest kullanmak da iletişim sayılır mı?
Evet. Çocuk bir nesneyi gösterebilir, uzanabilir, el sallayabilir, bakışını yetişkinle nesne arasında değiştirebilir veya ses çıkararak dikkat çekebilir. Bu davranışlar isteme, reddetme, paylaşma ya da yardım çağırma amacı taşıyabilir. Aile çocuğun neye baktığını fark edip kısa bir sözle karşılık verebilir; sonra çocuğun yanıtı için bekleyebilir. Jestler sözcüklerden ayrı bir kusur gibi ele alınmamalıdır. Çocuğun iletişiminde değişiklik veya kaygı varsa bu yolların ne sıklıkla ve hangi kişilerle ortaya çıktığını not etmek değerlendirmeye katkı sağlar.
Geç konuşma her zaman otizm anlamına mı gelir?
Geç konuşma gözlemi tek başına otizm ya da işitme kaybı anlamına gelmez. Dil ve iletişim becerileri farklı nedenlerle ve farklı örüntülerle etkilenebilir. Uzman görüşmesinde çocuğun anlama ve anlatma becerileri, jestleri, oyun ve sosyal iletişimi, işitme durumu, gelişim ve sağlık öyküsü birlikte ele alınabilir. Aile, çocuğun güçlü olduğu durumları ve zorlandığı anları örnekleyebilir. Kararı tek bir yaş listesine, çevrimiçi teste ya da yalnızca konuşulan sözcük sayısına dayandırmayın.
Ne zaman bir uzmandan görüş almalıyım?
İçinize sinmeyen bir gelişim gözlemi varsa görüş almak için belirli bir listeyi tamamlamayı beklemeniz gerekmez. Çocuğun seslere tepkisi, söyleneni anlaması, iletişim başlatması, jestleri ve günlük yaşamda kendini anlatma biçimi hakkında örnekler hazırlayın. İşitme ile ilgili bir kuşku varsa bunu çocuk hekimine özellikle söyleyin; gerekli görürse işitme değerlendirmesi için yönlendirme yapabilir. Amaç soruyu netleştirmek, hangi alanların değerlendirilmesi gerektiğini anlamak ve aileye uygun sonraki adımı konuşmaktır.
Evde dil gelişimini desteklemek için ne yapabiliriz?
Özel kart veya çalışma sayfası şart değildir. Giyinirken ne yaptığınızı anlatın, çocuğun sesine ya da işaretine yanıt verin ve kısa bir duraklamayla onun sırasını bekleyin. Oyun sırasında çocuğun ilgilendiği şeyi adlandırıp sözü bir iki kelimeyle genişletebilirsiniz. Kitap okurken her resmi sınav sorusuna çevirmek yerine resim hakkında konuşun, çocuğun yorumunu dinleyin ve birlikte öykü kurun. Ailenin doğal kullandığı dilde sıcak, karşılıklı etkileşim kurması önemlidir; çocuğu tekrar etmeye zorlamak gerekmez.
Bir değerlendirmede aileden hangi bilgiler istenir?
Aileden çocuğun hangi dilleri duyduğu ve kullandığı, sözcükleri hangi amaçla söylediği, neleri anladığı ve hangi durumlarda iletişim kurduğu sorulabilir. İşitme öyküsü, sağlık ve gelişim bilgileri ile becerilerin zaman içindeki değişimi de görüşmeye yön verir. Çocuğun oyun, ev ve okul ortamındaki örnekleri farklı görünebilir; mümkünse birden çok ortamdan gözlem paylaşın. Bir beceri yalnızca yetişkin ipucu verdiğinde ortaya çıkıyorsa bunu da belirtin. Bu bilgiler, çocuğun iletişim profilini anlamak için değerlendirme sürecinde kullanılır.
Bir sözcüğü farklı söylemesi, onu bilmediği anlamına mı gelir?
Her zaman değil. Çocuk sözcüğü anlamına uygun yerde kullanabilir ama bazı sesleri henüz yetişkinler gibi söylemeyebilir. Sözcüğün ne zaman ve kime söylendiğine, çocuğun onu anlayıp anlamadığına ve başka bir yolla aynı mesajı verip vermediğine bakın. Aile, çocuğun söyleyişini küçümsemeden doğru biçimi kendi yanıtında doğal olarak kullanabilir. Sözcüklerin anlaşılmaması iletişimi sık sık aksatıyorsa bu örnekleri uzmanla paylaşın. Sesletim, sözcük dağarcığı ve dili anlama aynı beceri değildir; değerlendirmede ayrı ayrı ele alınabilir.
21 / KAYNAKLAR VE İLERİ OKUMA
Kaynaklar ve ileri okuma
Bu bölümün kaynakçası kurum rehberleri, aile bilgilendirme sayfaları ve araştırma kayıtlarından oluşur. Her bağlantının yanındaki kısa not, kaynağın bu rehberde hangi konuda işe yaradığını gösterir. Bir kaynakta geçen örnek, her çocuk için kesin bir son tarih anlamına gelmez. Gelişim listeleri çocuğun iletişimini anlamaya yardımcı olur.
Yaş örnekleri için ASHA’nın yaş aralıklı kilometre taşı sayfaları ve PDF’leri ayrı ayrı listelenmiştir. Bu belgeler İngilizce hazırlanmıştır. Türkçe konuşan çocuklar için doğrudan yaş normu gibi kullanılmamalıdır. MEB kaydı, Türkçe bağlamda 0–36 ay ifade edici dil etkinliklerini ele alır. Sağlık Bakanlığı broşürü de Türkçe yaş aralığı örnekleri ve kaygı halinde başvuru bilgisini içerir.
Çok dillilik başlığında dil geçmişinin ve ailenin kullandığı dillerin değerlendirmeye katılmasını anlatan ASHA kaydı bulunur. İşitme için ASHA’nın çocuklarda işitme kaybı ve tarama sayfaları, sağır ve işitme güçlüğü yaşayan çocuklara ilişkin iletişim kaydı ve Sağlık Bakanlığı belgeleri birlikte okunabilir. Bu kayıtlar, çocuğun işitme durumunu sayfa üzerinden belirlemeye yetmez; aile gözlemini ve uygun uzman görüşünü konuşmaya yardımcı olur.
Değerlendirme kaynakları geç dil ortaya çıkışı, konuşma sesi, alıcı ve ifade edici dil alanları ile gelişim listelerinin sınırlarını açıklar. Aile, görüşmeye günlük hayattan kısa örnekler götürebilir: çocuk neyi anlıyor, isteğini nasıl iletiyor, hangi kişilerle ve hangi dillerde daha rahat konuşuyor? Bu notlar bir test sonucu değildir. Çocuğun güçlü yanlarını ve zorlandığı durumları somutlaştırır.
Aile katılımı ve günlük etkileşim için WHO’nun bakım ve erken öğrenme kaynakları ile AAP’nin dijital dünyaya ilişkin açıklaması listelenmiştir. Kaynakların kapsamı aynı değildir; her biri kendi başlığında değerlendirilmelidir. Birlikte kitap bakmak, sırayla oyun kurmak, çocuğun işaretine yanıt vermek veya günlük işi konuşmak için tek bir özel materyal gerekmez. Bu örnekler burada aileye sunulan günlük etkileşim fikirleridir; kaynaklarda sınanmış bir tedavi programı olarak tanıtılmaz.
Kaynak haritasındaki küçük çizim üç tür kaydı ayırır: kurum belgesi, araştırma makalesi ve aile rehberi. Simge yalnızca gezinmeyi kolaylaştırır; kaynakların kanıt düzeyini sıralamaz. Bir kurumun adı, önerinin her çocuk için uygun olduğu anlamına gelmez. Araştırma makalesinin başlığı da tek başına sonuçların günlük yaşama aktarılabileceğini göstermez.
İleri okumaya önce ailenin sorusu olan başlıktan başlayın. Yaş örneği aranıyorsa yaş aralıklı kaydı, çok dillilik söz konusuysa dil geçmişini ele alan kaydı, işitme kaygısı varsa işitme kayıtlarını açın. Bir değerlendirme planlanıyorsa kurum listelerini sonuç yerine soru hazırlamak için kullanın. Adres açılmıyor ya da belgeye erişilemiyorsa o kaydı yayımlamadan önce doğrulamak gerekir; bu sayfadaki kaynak seçkisi envanterde yer alan kayıtlarla sınırlıdır.
İşitme, dil ve iletişim değerlendirme alanları ile Türkçe değerlendirme araçlarına örnekler.
AİLE GÖZLEMİ · ÖĞÜNDE İLETİŞİM
Günlük bir örnekle başlayalım.
Bir öğünde çocuğunuzun isteğini nasıl belli ettiğine bakın: yiyeceği gösterebilir, elini uzatabilir, ses çıkarabilir ya da bir sözcük söyleyebilir. İsteği anlaşılmadığında verdiği tepkiyi de not edebilirsiniz. Bu tek an, çocuğun dil gelişimi hakkında kesin bir ölçü değildir; rahat ettiği ve zorlandığı durumları görüşmede anlatırken yalnızca bir örnek sunar. ASHA, gelişim basamaklarının genel örnekler olduğunu açıklar.