2 Yaşında Konuşmayan Çocuk: Neye Bakılır, Ne Zaman Destek Alınır?
Kaygınızı küçümsemeden, çocuğun iletişimine birlikte bakalım.
Çocuğunuz iki yaşına geldiği hâlde konuşmuyorsa kaygılanmanız anlaşılır. Yakın çevreden gelen “bekleyin, açılır” ya da başka çocuklarla yapılan karşılaştırmalar, neye bakacağınızı daha da belirsizleştirebilir. Önce “konuşmuyor” derken neyi gördüğünüzü netleştirmek gerekir. Birkaç anlamlı kelime kullanan bir çocukla henüz hiç sözcük kullanmayan bir çocuğun durumu aynı değildir. Sözcükleri olan fakat onları birleştirmeyen bir çocuk için sorulacak sorular da farklıdır.
Değerlendirme yalnız söylenen kelimelere dayanmaz. Çocuğun istediğini nasıl anlattığı; bakış, işaret, ses ve jest kullanıp kullanmadığı; söyleneni nasıl anladığı; karşılıklı oyuna ve günlük rutinlere nasıl katıldığı birlikte ele alınır. İşitme, gelişim öyküsü ve ailenin gözlemleri de görüşmeye yön verir. Bu sayfadaki örnekler tek bir gelişim sonucu vaat etmez. Gelişim listeleri gözlemleri düzenleyip bir uzmanla konuşmaya yardımcı olur. Bu sınır, CDC’nin gelişim kontrol listeleri açıklamasında da belirtilir.
Kaygınız sürüyorsa gözlediğiniz iletişim örneklerini not ederek çocuk hekiminizle veya dil ve konuşma terapistiyle görüşebilirsiniz. Görüşmenin amacı çocuğu bir etikete sığdırmak değil, güçlü yanlarını, zorlandığı anları ve gerekirse sonraki adımları anlamaktır.
01 / KARŞILIKLI OYUNKarşılıklı oyunda sıra ve ortak keyif
02 / İLETİŞİM YOLLARISözcük, jest ve bakış birlikte mesaj taşır
03 / GÖRÜŞME YOLUGözlemden görüşmeye açık ve sade adımlar
1 / 3
Oyun, iletişim yolları ve aile gözlemleri görüşmeye birlikte taşınır.
Kısaca
Tek başına kelime sayısı karar verdirmez. İki yaşındaki bir çocuğun iletişim profili, kullandığı sözcüklerden daha geniştir. Söyleneni nasıl anladığı, mesajını sesle ya da jestle nasıl ilettiği, başka biriyle ilgisini nasıl paylaştığı, oyuna nasıl katıldığı ve günlük yaşamda ne ölçüde anlaşılabildiği birlikte ele alınır. Birkaç kelime kullanmak, hiç sözcük kullanmamak ve sözcükleri birleştirmemek aynı gözlem değildir. Bu ayrım, çocuğu bir etikete yerleştirmek için değil, görüşmede doğru soruları seçmek için yapılır.
Anlama ayrı gözlenir. Çocuğun tanıdık bir rutinde söyleneni izlemesi değerli bir bilgidir; ancak yalnız bu gözlem “her şeyi anlıyor” sonucuna yetmez. İsmi söylenen nesneye bakması, basit bir isteğe farklı ortamlarda karşılık vermesi, seçenekler arasından seçim yapması ve kitapta konuşulan resmi göstermesi gibi günlük örnekler not edilebilir. Yetişkinin jesti, ortamın ipucu ve tekrar sayısı da örneğin parçasıdır. Amaç evde sınav yapmak değil, doğal anlarda ortaya çıkan yanıtı görmektir.
Jest ve ortak dikkat iletişimin parçasıdır. İşaret etme, gösterme, uzanma, başını sallama, bakışı kişi ile nesne arasında taşıma ve bir ilgiyi paylaşmak için yetişkine dönme; çocuğun mesaj kurma yollarını gösterir. Bu yollar sözcüğün yerine geçirilmez, sözcükten ayrı da düşünülmez. Ortak dikkat, yalnız göz göze gelme değildir; çocuk ile yetişkinin aynı olay ya da nesneye yönelik ilgiyi paylaşmasıdır. Bu alanlara ilişkin örnekler ASHA’nın sosyal iletişim ölçütlerinde de birlikte ele alınır.
Oyun ve günlük katılım tabloyu tamamlar. Çocuğun bir nesneyi amacına uygun kullanması, taklit etmesi, sırayla oynaması veya hayali bir eylem kurması iletişimi gözlemek için doğal fırsatlardır. Kahvaltıda seçim bildirme, giyinirken yardım isteme, parkta bir şeyi gösterme, istemediğini anlatma ve kreşte akran oyununa katılma gibi anlar da önemlidir. Çocuk aynı mesajı bir kişiye rahatça verirken başka bir ortamda veremeyebilir. Bu fark, güçlü olduğu koşulları ve desteğe ihtiyaç duyduğu anları görünür kılar.
İşitme sorusu ayrıca ele alınır. Bir çocuk bazı seslere dönüp bazılarına tutarsız yanıt verebilir; günlük gözlem tek başına işitmeyi açıklamaz. İşitmeye ilişkin kaygı, konuşma ve dil gözlemleriyle birlikte çocuk hekimiyle paylaşılabilir. Gerektiğinde işitme değerlendirmesi gündeme gelebilir; bu değerlendirme dil ve iletişim profilinin incelenmesinin yerine geçmez. Erken işaretler ve başvuru yolları için ASHA’nın erken belirleme açıklaması aile gözleminin konuşmaya taşınmasını önerir.
Kısa karar özeti şudur: Daha önce kullanılan bir iletişim becerisi kaybolduysa planlanan bir tarihi beklemeyin; çocuk hekiminizle gecikmeden konuşun. Ailenin kaygısı başvuru için ciddiye alınacak bir bilgidir. Kaygı “nasıl olsa geçer” denilerek kapatılmamalıdır. Gelişim listeleri gözlemleri düzenler ve görüşme başlatır. Bu sınır, CDC’nin gelişim kontrol listeleri açıklamasında açıkça belirtilir.
Sonraki adım çocuğa göre belirlenir. Aile, farklı günlerden kısa örnekleri; kullanılan sözcükleri, jestleri, anlama durumlarını, oyun biçimini, seslere yanıtı ve günlük zorlanmayı görüşmeye getirebilir. Değerlendirmede aile görüşmesi, doğal gözlem, dil örneği ve uygun araçlar birlikte yorumlanabilir. Bazen izlem, bazen ayrıntılı değerlendirme, bazen de destek seçeneklerini konuşma öne çıkar. Bu sayfadaki bölüm başlıkları, hangi bilgiyi nerede bulacağınızı gösteren bir okuma rotasıdır.
İletişim profili: anlama, ifade, jest, oyun, işitme ve katılım tek çemberde değerlendirilir. Hazırlayan: Deniz Yıldızı içerik ekibi Güncelleme:
“Konuşmuyor” sözü her ailede aynı gözlemi anlatmaz. Bir aile çocuğun hiç anlamlı sözcük kullanmadığını söyler. Bir başkası birkaç sözcük duyduğunu, fakat bunların seyrek kaldığını anlatır. Başka bir aile ise çok sayıda ses ya da sözcük duyduğu hâlde çocuğun isteğini anlatamadığını belirtir. Bu nedenle ilk adım, bu sözün altında hangi günlük örneklerin bulunduğunu açmaktır.
Anlamlı sözcük, yalnız yetişkinin ardından çıkan bir ses değildir. Çocuğun aynı sesi ya da sözcük biçimini belirli bir kişi, nesne veya durum için tutarlı biçimde kullanması önemlidir. Söyleyiş yetişkin biçimine henüz benzemeyebilir. Yine de “su” yerine düzenli olarak kullandığı kendine özgü bir biçim, bağlamı ve amacı belirginse iletişim değeri taşıyabilir. Buna karşılık bir kez duyulan, neye yöneldiği anlaşılmayan bir ses aynı biçimde yorumlanmaz.
Sözcük birleşimleri de ayrı bir gözlemdir. Çocuğun tek tek kullandığı sözcükleri yeni anlamlar kuracak biçimde yan yana getirip getirmediğine bakılır. “Anne gel” bir çağrı ile eylemi, “daha su” ise istek ile nesneyi bir araya getirir. Ancak evde duyulan kalıp bir ifadeyi bütünüyle yinelemek ile sözcükleri farklı durumlarda esnekçe birleştirmek aynı şey değildir. Aileden, çocuğun kendi başlattığı örnekleri ve bunların hangi durumda çıktığını anlatması istenir. ASHA, geç dil gelişimini incelerken sözcüklerin yanında anlama, jestler, ses gelişimi, oyun ve sosyal iletişimin de ele alınmasını önerir. [2]
HİÇ SÖZCÜK YOKMesaj başka yolla gelir
Çocuk uzanabilir, yetişkini nesneye götürebilir, bakışını taşıyabilir ya da ses çıkarabilir.
AZ SÖZCÜK VARKullanım örneği aranır
Sözcüklerin kendiliğinden mi çıktığı, tutarlı mı olduğu ve farklı kişilerle kullanılıp kullanılmadığı sorulur.
SÖZCÜK VARİşlev sınırlı olabilir
Sözcük duyulsa da isteme, paylaşma, reddetme, yardım çağırma veya yanıt verme güç kalabilir.
Geç konuşma ile dil bozukluğu aynı şey mi?
Hayır. “Geç konuşan çocuk” bir gözlemi betimler; tek başına nedeni açıklamaz. Aynı dış görünümün altında farklı dil, işitme, gelişim ve çevre öyküleri bulunabilir. Bu ifade, çocuğun ileride mutlaka bir dil bozukluğu yaşayacağını da söylemez. Geç dil gelişimi başka bir gelişimsel güçlük olmadan da görülebilir; yine de ayırıcı değerlendirme ve düzenli izlem gerekebilir.
Dil bozukluğu teriminde yalnız testte düşük bir sonuç değil, dil güçlüğünün günlük yaşam üzerindeki etkisi de önem taşır. CATALISE uzlaşı çalışması, çocuğun eğitimsel ve sosyal yaşamında işlevsel güçlük oluşturan, kalıcı olması beklenen dil sorunları için “dil bozukluğu” terimini önerir. Bu çerçeve, evde kullanılan betimleyici bir sözü doğrudan bir etikete çevirmemek gerektiğini gösterir. [23]
Sözcük, ses ve jest nasıl ayrı ayrı ele alınır?
Önce çocuğun ne söylediği değil, neyi anlatmaya çalıştığı sorulur. İletişim niyeti; bir şeyi isteme, reddetme, yardım çağırma, yanıt verme, dikkat çekme ya da ilgiyi paylaşma girişimlerinde görülebilir. Bu niyet sözcükle, sesle, yüz ifadesiyle, bakışla, işaretle veya yetişkinin elini yönlendirmeyle aktarılabilir. Sesler konuşma hareketlerinin çeşitliliği ve tutarlılığı hakkında; jestler ise sözcük olmadan mesaj kurma ve ortak ilgiyi yönetme hakkında bilgi verir. Sözel olmayan yollar güçlü olabilir, sınırlı olabilir ya da yalnız bazı ortamlarda ortaya çıkabilir. Bu yolları görmek, sözcük yokluğunu önemsiz saymak değildir. Çocuğun bütün iletişim repertuvarını ve günlük işlevini birlikte anlamaktır. Değerlendirme; aile anlatısı, doğal iletişim örnekleri ve farklı koşullardaki katılım üzerinden genişletilir.
İLETİŞİMİ BİRLİKTE GÖZLEMEK
Hangi iletişim işaretleri yakından izlenir?
Sözcüklerin zaman içinde artmaması, iki sözcüklü birleşimlerin görünmemesi, basit ifadeleri anlamada güçlük, seyrek işaret etme ya da gösterme, isme veya çevredeki seslere tutarsız yanıt ve daha önce kullanılan bir iletişim becerisinin kaybı birlikte ele alınır. Ailenin görevi çocuğu sınamak değildir. Daha yararlı olan; gözlemin tarihini, ortamını, çocuğa verilen desteği ve ardından ne olduğunu kısa biçimde not etmektir. Bu kayıt, değişimin günlük yaşam içindeki seyrini görünür kılar.
GÜNLÜK GÖZLEM ÖRNEĞİ
Anlama ve yönerge takibi nasıl gözlenir?
“Topu getir” gibi tanıdık ve kısa bir ifade, oyun sırasında doğal biçimde söylenebilir. Aynı ifade giyinme telaşında, yabancı bir odada veya çocuk yorgunken aynı karşılığı vermeyebilir. Bu yüzden tek deneme yerine bağlam not edilir: Sözü kim söyledi, yanında jest kullanıldı mı, nesne görülebiliyor muydu, çocuk neyle meşguldü?
Aynı kısa ifade; oyun, günlük bakım ve farklı ortamda değişen koşullar.
Not: yönerge ve ortam birlikte yazılır
Jest, tekrar ya da nesneyi gösterme kullanıldıysa bu destek de kayda eklenir.
Bu örnek evde test yapmayı önermez; doğal bir anı kısa ve karşılaştırılabilir biçimde kaydetmeyi gösterir.
Basit ifadeleri anlamada zorlanma, yalnız çocuğun söyleneni yapmaması demek değildir. Dikkatin başka yerde olması, ifadenin uzunluğu, kullanılan sözcüğün tanıdık olup olmaması ve ortam gürültüsü yanıtı etkileyebilir. İsme veya başka seslere tutarsız yanıt da aynı dikkatle kaydedilir. Örneğin tarih, odadaki sesler, konuşan kişinin uzaklığı, adın kaç kez söylendiği ve görsel bir destek verilip verilmediği yazılabilir. Seslere yanıtla ilgili kaygı, işitmenin değerlendirilmesini de gündeme getirir. ASHA’nın erken belirleme kaynağı, dil ve konuşma işaretlerini işitmeyle birlikte ele alır ve kaygı olduğunda değerlendirme istemeyi önerir. [29]
İşaret etme, ortak dikkat ve oyun ne anlatır?
Çocuk bir şeyi elde etmek için uzanabilir; ilginç bir nesneyi paylaşmak için gösterebilir; yetişkinin baktığı yere dönüp sonra yeniden onun yüzüne bakabilir. Bu örnekler aynı değildir, fakat hepsi iletişimin nasıl kurulduğunu anlamaya yardım eder. Seyrek işaret etme veya gösterme fark edildiğinde “Yapabiliyor mu?” sınavı kurulmaz. Aile, kendiliğinden çıkan anı kaydeder: Çocuk neyi gördü, yanında kim vardı, bakışını kişi ile nesne arasında taşıdı mı, yetişkin nasıl karşılık verdi?
Oyun da iletişim için doğal bir bağlam sunar. Çocuk oyuncağı yalnız kullanabilir, bir eylemi taklit edebilir, nesneyi yetişkine uzatabilir veya oyuna bir ses ve bakış ekleyebilir. Ortak dikkat, iki kişinin aynı nesneye yönelmesinden fazlasıdır; ilgiyi birbirleriyle paylaştıklarını davranışlarıyla belli etmeleridir. ASHA’nın sosyal iletişim ölçütleri, ortak dikkat, jest, sıra alma, iletişim niyeti ve sembolik oyunu birlikte ele alır. Bu nedenle gözlem yalnız sözcük sayısına sıkıştırılmaz. [13]
Nesneyi fark etme → yetişkine gösterme → bakışı nesne ile kişi arasında taşıma. Doğal paylaşım anı kaydedilir; çocuktan tekrar tekrar göstermesi istenmez.İlgi duyulan bir nesne, bakışı ve paylaşma girişimini başlatabilir.Temsili fotoğraf · İleri okuma: ASHA sosyal iletişim ölçütleri
Beceri kaybı ve günlük zorlanma neden önemlidir?
Sözcüklerin bir süre artmaması ile daha önce kullanılan bir becerinin kaybolması aynı gözlem değildir. Durağanlıkta yeni sözcük veya yeni birleşim eklenmediği fark edilebilir. Kayıpta ise çocuk daha önce kendiliğinden kullandığı bir sözcüğü, işareti, bakışla paylaşmayı ya da yanıt biçimini artık kullanmıyor olabilir. Başlık simgesindeki kazanım–durağanlık–kayıp çizgisi bu ayrımı hatırlatır; çocuğun gelişimini puanlayan bir grafik değildir.
Kayıp düşünüldüğünde eski bir videoya bakmak veya yakın bakım verenlerin ayrı gözlemlerini tarihleriyle toplamak yararlı olabilir. Notta becerinin en son ne zaman, hangi ortamda ve ne kadar destekle görüldüğü açıkça yazılır. Kayıp varsa çocuk hekimiyle gecikmeden konuşulur. Bekleyip evde art arda deneme yapmak, kaydın yerini tutmaz. Hekim; öykü, gelişim, sağlık ve işitmeyle ilgili sonraki adımların nasıl planlanacağını aileyle ele alabilir. Günlük zorlanma da kayda girer. Çocuk istediğini anlatamadığında sık sık iletişimi bırakıyor mu? Bir ifade anlaşılmadığında yetişkini nesneye götürmek, bakmak, göstermek ya da ses çıkarmak gibi başka yollar kullanıyor mu? Kreşteki görünüm evdekinden farklı mı? Her olay için tarih, ortam, iletişim girişimi, yetişkinin verdiği destek ve sonuç yazılır. Böylece sözcüklerin artmaması, iki sözcüklü birleşimlerin görünmemesi ve diğer işaretler soyut bir liste olarak kalmaz; çocuğun katılımını nasıl etkilediği görülür. Görüşmede aileye somut örnek sağlar ve hangi desteğin işe yaradığını konuşmayı kolaylaştırır.
İKİ YAŞTA GELİŞİMİ OKUMAK
İki yaşta dil ve iletişim gelişimi nasıl ele alınır?
İki yaş çevresinde dil gelişimine tek bir sözcük sayısıyla bakılmaz. Çocuğun neyi anladığı, isteğini nasıl anlattığı, sözcükleri bir araya getirip getirmediği, yönergeleri hangi bağlamda izlediği ve jestleri nasıl kullandığı birlikte gözlenir. ASHA’nın 19–24 ay sayfası bir yaş aralığına ait iletişim örnekleri verir. CDC’nin iki yaş listesi ise belirli bir yaş durağındaki örnekleri gösterir. Bu iki kaynak aynı amaçla hazırlanmış tek bir test değildir. Yan yana okunduklarında aileye neyi gözleyebileceğini anlatır.
Üst çizim, 19–24 ay aralığında sözcük, birleşim, yönerge ve jest örneklerini birlikte izlemeyi anlatır. Alt çizim, gelişim listesinden taramaya ve gerektiğinde değerlendirmeye geçişi gösterir.
Sözcükler
ASHA, 19–24 ay aralığında yiyecek, oyuncak, hayvan ve beden bölümleri gibi alanlardan en az elli farklı sözcüğü kullanma ve anlama örneğini verir. Söyleyiş her zaman açık olmayabilir.
Birleşimler
ASHA iki ya da daha çok sözcüğü bir araya getirme örnekleri sunar. CDC de iki yaş listesinde “daha fazla süt” türünde en az iki sözcüklü bir ifadeye yer verir.
Yönerge ve anlama
ASHA iki basamaklı yönergeyi izlemeyi örnekler. CDC, istenince kitaptaki bir nesneyi ve en az iki beden bölümünü göstermeyi iletişim maddeleri arasında sayar.
Jestler
CDC, el sallama ve işaret etmeye ek olarak öpücük gönderme ya da evet anlamında başını sallama gibi jest örnekleri verir. Jestler de iletişim görünümünün bir parçasıdır.
19–24 ay kaynakları hangi örnekleri verir?
ASHA’nın sayfasında “elli” sözcük, çocuğun yalnız söylemesi gereken bir liste gibi geçmez; kullanma ve anlama birlikte anılır. Aynı sayfada iki ya da daha çok sözcüğü birleştirme, iki basamaklı yönergeyi izleme, yardım istemek için sözcük kullanma ve kişi bildiren sözcükler de vardır. Bunlar 19–24 ay aralığı için sunulmuş iletişim örnekleridir. Aralığın başındaki çocuk ile sonundaki çocuk aynı günde, aynı biçimde davranmak zorunda değildir. Kaynağın verdiği sayı, tek başına Türkçe konuşan bir çocuk için kesin eşik olarak kullanılamaz. [1]
CDC’nin iki yaş iletişim örnekleri farklı bir görünüm sunar: Çocuk sorulduğunda kitaptaki nesneyi gösterebilir, en az iki sözcüğü birlikte söyleyebilir, istenen iki beden bölümünü gösterebilir ve yalnız el sallama ya da işaret etmeyle sınırlı olmayan jestler kullanabilir. Burada sözcük, anlama ve jest aynı başlık altında görünür. Bir çocuğun kitapta ayıyı göstermesi ile iki basamaklı günlük yönergeyi izlemesi aynı görev değildir. Bu yüzden maddeler birbirinin yerine geçirilmez; günlük yaşamdan ayrı örnekler olarak kaydedilir. [3]
İki yaş kontrol listeleri ne işe yarar?
Kontrol listesi, bakım verenin gördüğü örnekleri hatırlamasına ve çocuk hekimi ya da dil ve konuşma terapistiyle konuşmasına yardım eder. CDC, kendi gelişim listelerini aileler ile profesyoneller arasında süren görüşmeyi destekleyen iletişim araçları olarak tanımlar. Bu listelerin gelişim standardı olmadığını da açıkça belirtir. Bir madde görülmediğinde anlamlı soru “Çocuk kaldı mı?” değildir. Daha yararlı sorular şunlardır: Bu davranışı hangi ortamda aradık, çocuk ne yaptı, kaygımız sürüyor mu ve sonraki adımı kiminle konuşacağız? [4–5]
Gelişim listesi, tarama ve değerlendirme aynı işlem değildir. Gelişimsel izlem zaman içinde oyun, öğrenme, konuşma, davranış ve hareket örneklerini gözlemlemeyi içerir. Tarama, eğitimli bir uzmanın araştırmaya dayalı daha resmî bir araçla gelişime yakından bakmasıdır. Değerlendirme ise kaygının niteliğini ve çocuğun destek gereksinimini daha ayrıntılı ele alır. Liste bir konuşma başlatabilir; formal taramanın veya bireysel değerlendirmenin sonucunu önceden belirlemez. Kaygı varsa “listede biraz daha madde dolsun” diye beklemek yerine gözlemler çocukla çalışan uzmanla paylaşılır.
Türkçe ve bireysel farklılıklar nasıl gözetilir?
ASHA, iletişim gelişimi işaretleri ile kesme noktalarının Amerikan İngilizcesi konuşan çocuklara göre hazırlandığını belirtir. Amerikan İngilizcesi dışındaki dilleri konuşan çocuklarda sıra ve yaş aralığına göre edinim hızı farklı olabilir. Bu sınırlılık, İngilizce kaynakta geçen “elli sözcük” ifadesini Türkçe için mekanik bir sınır çizgisine dönüştürmemek gerektiğini gösterir. Türkçede kullanılan ekler, çocuğun sözcük biçimleri, evde duyduğu diller ve iletişim kurduğu kişiler kendi bağlamında ele alınır; karşılaştırma yalnız çevrilmiş bir sözcük listesiyle yapılmaz. [12] Bireysel farklılık demek, her kaygıyı ertelemek demek değildir. Çocuğun güçlü yanları ile zorlandığı alanlar aynı kayda girebilir. Örneğin sözcük az görünürken jestle paylaşım sık olabilir; bir başka çocuk çok sayıda tek sözcük kullanırken birleşim kurmayabilir; başka biri bildiği nesneleri gösterse de günlük yönergelerde desteğe ihtiyaç duyabilir. Bunlar görüşmeye taşınacak gözlemlerdir. ASHA’nın genel gelişim sayfası da işaretleri değerlendirme aracı değil, konuşmayı başlatan bir kaynak olarak konumlandırır. Aile, listedeki kutuları puana çevirmek yerine çocuğun kendiliğinden kullandığı örnekleri, hangi dillerde ortaya çıktığını ve zaman içindeki değişimi not edebilir. [27]
GÜNLÜK YAŞAMDA İLETİŞİM
Dil gelişimi günlük yaşamda nerede görülür?
Dil ve iletişim yalnız çocuktan bir sözcük söylemesi istendiğinde görünmez. Kahvaltıda seçim yaparken, giyinirken yardım isterken, banyoda suyla oynarken, parkta gördüğünü paylaşırken, serbest oyunda sıra beklerken ve kitap saatinde bir resme bakarken de görülebilir. Bakış, ses, jest, resim ve sözcük ayrı ayrı not edilir. Amaç çocuğu sınamak değil; kendiliğinden başlayan iletişimin ne işe yaradığını ve hangi koşulda ortaya çıktığını fark etmektir.
GÖZLEM ANI · KAHVALTI VE GİYİNME
İstek ve reddetme anlarında neye bakılır?
Kahvaltıda ekmek ile peyniri çocuğun görebileceği yerde tutun. Çocuk peynire bakıp yetişkinin yüzüne dönüyor, elini uzatıyor, bir ses çıkarıyor, resmi gösteriyor ya da bir sözcük söylüyor olabilir. Bunların her biri bir istek girişimi olarak kaydedilebilir. Yetişkin hemen tahmin etmek yerine kısa süre bekleyebilir ve gördüğünü “Peynir istiyorsun” diye karşılayabilir. Çocuk tabağı itiyor, başını çeviriyor, eliyle dur işareti yapıyor ya da “yok” diyorsa reddetme biçimi de not edilir. Giyinmede fermuar takıldığında yetişkinin elini çekmek, ona bakmak, ceketi uzatmak, yardım resmini göstermek veya “aç” demek yardım istemeye hizmet edebilir. Aynı çocuk seçmediği kazağı geri vererek reddedebilir. Kayıtta yalnız sözcük aranmaz; girişimin kime yöneldiği ve karşılık gelince sürüp sürmediği de yazılır.
Oyun ve sıra alma nasıl gözlenir?
Serbest oyunda çocuk arabayı tek başına sürerken çıkardığı ses, kendi oyununa eşlik ediyor olabilir. Arabayı yetişkine uzatması, onun yüzüne bakması ve yolu göstermesi ise paylaşma girişimi olabilir. Yetişkin arabayı geri verdiğinde çocuk yeniden uzatıyorsa karşılıklı sıra oluşur. Blok kutusu açılmadığında kutuyu yetişkine götürmesi yardım isteğidir; eliyle kutuyu uzaklaştırması ise o oyunu reddettiğini gösterebilir. Parkta salıncağa yönelip bakım verene bakması, salıncağı işaret etmesi veya seslenmesi istek bildirebilir. Kaydıraktan kayan başka bir çocuğu gösterip gülümsemesi, gördüğü olayı paylaşır. “Hızlı” gibi bir sözcük eklerse yorum yapar. Yetişkin, girişimin ardından ne yaptığını da kaydeder: bekledi mi, sözü modelledi mi, nesneyi verdi mi? Böylece çocuğun iletişimi ile aldığı karşılık birlikte görülür.
Banyoda su kesildiğinde çocuk musluğu işaret edebilir, yetişkine bakabilir, elini onun eline götürebilir ya da “su” diyebilir. Suyun yeniden akmasını istiyorsa bu bir istektir. Yüzüne su gelince gözünü kapatıp başını çevirmesi veya eliyle itmesi reddetmedir. Köpüğü avucunda gösterip yetişkine gülümsemesi paylaşmadır; köpüğe “kar” demesi bir yorumdur. Aynı davranışın yetişkin hatırlatmadan başlaması ayrıca belirtilir. “Ne istiyorsun?” sorusundan sonra çıkan yanıt ile çocuğun kendiliğinden başlattığı girişim aynı satıra yazılmaz.
Oyun malzemesini isteme, reddetme, yardım alma ve paylaşma aynı oyun içinde görülebilir.Temsili oyun materyali · Fotoğraf: Kaboompics / Pexels
Kitap ve şarkı sırasında iletişim nasıl değişir?
Kitap saatinde yetişkin her resmi adlandırmak yerine çocuğun baktığı yere eşlik edebilir. Çocuk kedi resmine bakıp “miyav” diyebilir, parmağıyla gösterebilir, kedinin resim kartını seçebilir ya da yetişkinin yüzüne dönüp ses çıkarabilir. Bunlar yorum yapma veya ilgiyi paylaşma amacı taşıyabilir. Sayfayı çevirmek için yetişkinin elini kitaba götürmesi yardım isteme olabilir. Kitabı kapatması, başka kitabı uzatması ya da başını sallaması reddetme ve seçim bildirebilir. Şarkıda yetişkin tanıdık bir yerde durduğunda çocuk hareketi tamamlayabilir, beklenen sesi çıkarabilir veya bir sözcük ekleyebilir. Ancak yalnız taklit edilen yanıt ile çocuğun yeni bir yorum başlatması ayrılır. Hangi kitapta, hangi şarkıda ve ne kadar yetişkin desteğiyle iletişim kurulduğu kısa biçimde yazılır.
Saat biçimli başlık çizimi, gün içinde aynı işlevin farklı rutinlerde aranabileceğini hatırlatır: kahvaltıda istek, giyinmede yardım, banyoda reddetme, parkta paylaşma, oyunda sıra ve kitapta yorum. Bu bir puanlama çemberi değildir. Her dilimi doldurmak gerekmez. Günlük anları karşılaştırmak, çocuğun rahat kullandığı yolları ve desteğe ihtiyaç duyduğu durumları konuşmaya açar.
Farklı kişi ve ortamlarda kullanım neden karşılaştırılır?
Bir beceri yalnız bir kişiyle ortaya çıkabilir. Çocuk evde annesine bakıp bardağı uzatırken parkta başka bir bakım verene yalnızca ağlayarak seslenebilir. Büyükannesi resim kartlarını iyi tanıdığı için çocuk onunla kart seçebilir; kreşte kartlar erişilebilir değilse aynı yol görünmeyebilir. Ev sessizken sözcük kullanan çocuk, kalabalık parkta jesti tercih edebilir. Bu farklar “yapıyor” veya “yapmıyor” diye tek kutuya sığmaz. Kişi, ortam, kullanılan iletişim yolu, işlev ve verilen destek birlikte yazılır. Böyle bir kayıt, becerinin farklı kişilere ve yerlere taşınıp taşınmadığını görmeye yardım eder.
Karşılaştırma için doğal rutinler yeterlidir. Kahvaltıda isteği babasına nasıl bildirdiği, giyinmede öğretmenden nasıl yardım aldığı, parkta akranına oyuncağı nasıl gösterdiği ve kitapta büyükannesinin yorumuna nasıl karşılık verdiği ayrı örneklerdir. Dünya Sağlık Örgütü, erken çocukluk gelişimi rehberinde ilk yıllardaki duyarlı bakım ile erken öğrenme fırsatlarını birlikte ele alır. Günlük rutinde çocuğun girişimini fark etmek ve ona karşılık vermek bu çerçeveyle uyumludur; burada anlatılan gözlem bir değerlendirme sonucu değildir. [10]
ANLAMA, İFADE VE JEST
Anlama ile konuşarak ifade etme arasında nasıl bir ilişki var?
Söyleneni anlamak, konuşarak ifade etmek ve jestle iletişim kurmak ayrı alanlardır; günlük iletişimde ise sürekli birbirine bağlanırlar. Çocuk bir sözü anlayıp nesneyi gösterebilir, bakışıyla seçim yapabilir ya da eliyle yetişkini yönlendirebilir. Başka bir anda ne istediğini bilir fakat bunu sözcükle aktaramaz. Bu yüzden yalnız konuşulan sözcük sayısına ya da yalnız “Her şeyi anlıyor” izlenimine bakmak, iletişim örüntüsünü açıklamaz.
Geç dil gelişimi ele alınırken alıcı dil, ifade edici dil, jestler, sembolik oyun ve sosyal iletişim birlikte incelenir. Bir alandaki güçlü görünüm, diğer alanın değerlendirilmesini gereksiz kılmaz. “Her şeyi anlıyor” değerli bir aile gözlemidir; fakat tek başına bekleme kararı verdirmez. Gözlemin hangi durumda, hangi sözle ve ne tür ipucuyla oluştuğu açılmalıdır. ASHA’nın geç dil gelişimi çerçevesi de tarama, kapsamlı değerlendirme, izlem ve aileden alınan bilgiyi birlikte ele alır. [2]
Alıcı dil günlük yaşamda nasıl gözlenir?
Tanıdık bir rutin ilk bakış için yararlıdır, ama rutinin kendisi güçlü bir ipucu olabilir. Her akşam banyo öncesinde “Havlunu getir” dendiğinde çocuk banyoya gidiyorsa sözü, günün sırasını, yetişkinin bakışını veya bunların tümünü kullanıyor olabilir. Aynı havlu salonda dururken, yetişkin bakışla yön göstermeden “Havluyu koltuğun üstüne koy” dediğinde ne yaptığı farklı bilgi verir. Yeni bağlamdaki yanıt, yalnız ezberlenmiş sıradan gelen yanıtla eş tutulmaz.
Anlamayı görmek için çocuktan konuşması beklenmeyebilir. Masada bardak ve kaşık varken “Kaşığı ver” sözünün ardından doğru nesneyi uzatması bir yanıttır. “Elmayı mı, muzu mu istersin?” sorusunda nesneye bakması, uzanması veya işaret etmesi seçim bilgisini gösterebilir. Kitaptaki kedi sorulduğunda resme dokunması da başka bir örnektir. Bu görevler aynı değildir: nesne adı, eylem, yer bildiren söz ve seçenekli soru farklı dil yükleri taşır. Yetişkinin işareti, tekrarı ve nesnelerin yeri de kayda eklenir.
Bir nesneyi seçmek, göstermek ve adlandırmak aynı yanıt değildir.Temsili oyun materyali · Fotoğraf: Kaboompics / Pexels
DUYULAN SÖZNe söylendi?
“Kırmızı parçayı kutuya koy.”
ANLAMA VE SEÇİMHangi bilgi kullanıldı?
Nesne, renk, eylem ve yer ayrılır.
YANIT YOLLARINasıl karşılık verdi?
Bakış, jest, seçim, ses veya sözcük.
İfade edici dil ve iletişim işlevleri nasıl incelenir?
İfade edici dil yalnız kaç sözcük söylendiği değildir. Çocuğun hangi tür sözcükleri kullandığına bakılır: kişi ya da nesne adları, eylemler, nitelemeler ve sosyal sözler aynı işi yapmaz. “Top”, “anne” ve “su” üç ayrı ad olabilir; “git”, “büyük” ve “daha” ise farklı anlam ilişkileri kurar. Sözcüklerin kendiliğinden mi, taklit ederek mi çıktığı da not edilir. İki ya da daha çok sözcüğü birleştirirken kurduğu anlam önemlidir: “anne gel”, “daha su” ve “büyük top” ayrı birleşim örnekleridir. Buradaki amaç puan vermek değil, çeşitliliği ve bağlantıları görmektir.
Aynı biçim farklı iletişim işlevlerine hizmet edebilir. Çocuk topu uzatarak “aç” demeden yardım isteyebilir; topu gösterip yetişkine bakarak ilgisini paylaşabilir; top uzaklaşınca işaret ederek yeniden istemeyi sürdürebilir. Başını çevirmesi reddetme, el sallaması selamlama, boşalan kutuyu göstermesi yorum yapma olabilir. Jest kullanması, sözcüğü anlamadığı ya da konuşamayacağı sonucunu tek başına vermez. Jest, ses ve sözcüğün birlikte mi, sırayla mı ve farklı kişilerle mi kullanıldığına bakılır.
Çocuk hekimiyle görüşmede işitme, alıcı dil ve ifade edici dil ayrı sorular olarak ele alınabilir. American Academy of Pediatrics’in aile bilgilendirmesi, dil gecikmesi konuşulurken işitme değerlendirmesi ile alıcı ve ifade edici dil ayrımına yer verir. Bu nedenle güçlü görünen anlama becerisi, konuşarak ifade etmedeki güçlüğü ertelemek için tek gerekçe değildir; kaygı varsa somut örneklerle görüşme planlanır. İhtiyaçlar dil ve konuşma desteği kapsamında da konuşulabilir. [9] Jestler de izlemde anlamlı bilgi sağlayabilir. Lüke ve arkadaşlarının çalışması, dil gecikmesi olan çocukların izleminde alıcı dil, jest ve sembolik anlamayı birlikte incelemiştir. Bu bulgu, tek bir jestten sonuç çıkarmayı değil, iletişim yollarının örüntüsünü zaman içinde görmeyi destekler. Evde kısa bir kayıt tutulabilir: ne söylendi, bağlam tanıdık mıydı, çocuk neye baktı, hangi jesti ya da sözcüğü kullandı, yetişkin ne kadar yardım verdi? Böylece “anlıyor” veya “konuşmuyor” gibi geniş ifadeler, değerlendirilebilir günlük örneklere dönüşür. [19]
İŞİTME · GELİŞİM · DİLLER
İşitme, genel gelişim ve çok dillilik nasıl ayırt edilir?
Az konuşma tek başına nedenini söylemez. Çocuğun sesleri nasıl fark ettiği, söyleneni nasıl anladığı, jest ve bakışı nasıl kullandığı, nasıl oynadığı ve hangi dillerle karşılaştığı birlikte ele alınır. Çocuk hekimi genel sağlık ve gelişim öyküsünü, odyolog işitme işlevini, dil ve konuşma terapisti ise anlama, ifade ve iletişim örüntüsünü farklı sorularla inceler. Bu sorular birbirinin yerine geçmez; aynı çocuk hakkında birbirini tamamlayan bilgiler verir.
İşitme değerlendirmesi neden gündeme gelebilir?
Çocuk adına seslenildiğinde bazen dönüyor, bazen dönmüyorsa önce bağlamı tarif etmek gerekir. Yakında mıydı, uzakta mıydı, ortam gürültülü müydü, çocuk oyuna dalmış mıydı? Bazı sesleri fark edip bazılarına yanıt vermemek, sesin kaynağını aramamak ya da konuşma gelişimiyle ilgili kaygı, işitmenin ayrıca ele alınmasını gerektirebilir. Bunların hiçbiri tek başına işitme kaybını kanıtlamaz. Ailenin “Bizi duymuyor olabilir” kaygısı da somut bir başvuru bilgisidir. American Academy of Pediatrics, çocuk her zaman seslenmeye yanıt vermediğinde veya bazı sesleri duyuyor gibi göründüğünde çocuk hekimiyle görüşülmesini ve kuşku varsa formal işitme değerlendirmesi yapılmasını önerir. [35]
Orta kulakta sıvı, nezle ya da kulak enfeksiyonu öyküsü de görüşmede paylaşılır. Bu durumlar işitmeyi geçici olarak etkileyebilir; geçmişte yenidoğan işitme taramasından geçmiş olmak daha sonra başlayan ya da değişken işitme güçlüğünü dışlamaz. ASHA, çocuklukta işitmenin sonradan etkilenebileceğini ve kimi güçlüklerin ilk taramada belirlenmeyebileceğini açıklar. Bu nedenle hekim, odyolog ve aile eldeki öyküyü birlikte anlamlandırabilir. [33]
Odyoloji değerlendirmesi çocuğun işitmesine ilişkin soruya yanıt arar. Konuşma-dil değerlendirmesi ise söyleneni anlama, sözcük ve jest kullanma, iletişim başlatma ve oyun gibi alanları inceler. İşitme sonucu olağan görünse bile dil ve iletişim kaygısı sürebilir; dil değerlendirmesi bu nedenle gereksiz olmaz. İşitmeyle ilgili bir bulgu olduğunda da konuşma ve dil profili ayrıca incelenebilir. ASHA’nın çocukluk çağı işitme çerçevesi süreci çocuk hekimi, odyolog, dil ve konuşma terapisti ve gereksinime göre başka uzmanların katıldığı bir iş birliği olarak tanımlar. [33]
Genel gelişim ve sosyal iletişim ne zaman birlikte incelenir?
Dil gecikmesini tek bir davranıştan otizme, işitme kaybına ya da genel gelişimsel bir duruma bağlamak doğru değildir. İsme dönmeme işitme, dikkat, yoğun ilgi veya ortamla ilişkili olabilir. Göz temasının kısa olması da tek başına bir neden göstermez. Bunun yerine gelişim öyküsü ve günlük örüntü konuşulur: Çocuk ilgisini nasıl paylaşır, istediğini nasıl bildirir, yetişkinin jestini izler mi, taklit ve oyun nasıl ilerler, hareket ve öz bakım alanlarında aile ne gözler? Bir beceride kayıp varsa bu bilgi ayrıca ve gecikmeden çocuk hekimine aktarılır. [35]
Çocuk hekimi bu geniş öyküyü sağlık ve gelişim açısından ele alabilir; gerekli gördüğünde ilgili değerlendirmelere yönlendirebilir. [35] Dil ve konuşma terapisti doğal etkileşimde anlama, ifade, ses, jest ve sosyal iletişim örneklerini toplar. Odyolog işitsel yanıtları uygun yöntemlerle değerlendirir. Aynı davranışın farklı açıklamaları olabileceği için ekip, gözlemin nerede ve ne zaman ortaya çıktığını karşılaştırır. Amaç tek bir anı etiketlemek değil, çocuğun güçlü yönleriyle zorlandığı koşulları ayırmaktır. İşitme güçlüğünün değerlendirme ve yönetiminin meslekler arası bir süreç olması da bu görev ayrımını destekler. [33]
Birden çok dil kullanmak gecikme demek midir?
Birden çok dille karşılaşmak kendi başına iletişim bozukluğu değildir. Değerlendirmede yalnız Türkçe sözcüklere bakmak, çocuğun bildiklerinin bir bölümünü görünmez kılabilir. Evde kullanılan her dil için ayrı örnek istenir: Çocuk kimle hangi dili duyuyor, ne zamandır duyuyor, hangi rutinlerde kullanıyor, hangi sözcükleri anlıyor, hangi jestleri ve ifadeleri üretiyor? Dillerden biri yeni öğreniliyorsa maruz kalma süresi ve kullanım fırsatı da kaydedilir. Sözcük, cümle, oyun ve iletişim örnekleri bütün diller boyunca değerlendirilir; diller arasında görülen fark hemen bozukluk sayılmaz. Gerekirse eğitimli bir tercümanla çalışmak, ailenin en rahat anlattığı dilde bilgi vermesini kolaylaştırır. ASHA, çok dilliliğin bir iletişim bozukluğu olmadığını; dil geçmişi, edinme yaşı, kullanım bağlamı ve her dilde örnek toplanmasının değerlendirmede önemli olduğunu belirtir. [31]
Görüşmeye götürülebilecek kısa kayıt
Seslenmeye verilen yanıtı, yakın tarihli kulak yakınmalarını, kullanılan bütün dilleri ve günlük iletişimden birkaç örneği not edin. Her örnekte ortamı, konuşan kişiyi, çocuğun ne duyduğunu ve nasıl karşılık verdiğini yazın. Bu kayıt çocuk hekimi, odyolog ve dil ve konuşma terapistinin kendi sorusunu daha açık kurmasına yardım eder.
DİL · KONUŞMA · İLETİŞİM
Dil, konuşma ve iletişim aynı şey mi?
Aynı değiller, ama günlük yaşamda sürekli iç içe geçerler. Dil; söyleneni anlamaya, sözcükleri anlamlı biçimde bir araya getirmeye ve bir düşünceyi aktarmaya yarayan sistemdir. Konuşma, bu dilsel içeriğin sesler ve ağız hareketleriyle üretilen biçimidir. İletişim ise daha geniştir: sözcük, ses, jest, yüz ifadesi, bakış, işaret ve resim gibi sözel ya da sözel olmayan bütün yollarla bir başkasına yönelmeyi kapsar. Bu ayrım, “Konuşmuyor” yakınmasını daha açık sorulara dönüştürür.
Dil, konuşma ve iletişim kesişir; aynı “balon” isteği farklı yollarla karşı tarafa ulaştırılabilir.
Sözcük ve cümle kurma ile konuşma sesi nasıl ayrılır?
Bir çocuk ne söylemek istediğini biliyor, sözcükleri yan yana getiriyor, fakat bazı sesleri anlaşılır üretemiyor olabilir. Başka bir çocuk sesleri açık çıkarırken çok az sözcük kullanabilir ya da sözcükleri cümlede birleştirmeyebilir. İlk örnekte konuşma seslerinin üretimi ve anlaşılırlık sorusu öne çıkar. İkinci örnekte ifade edici dil; yani sözcük dağarcığı, anlam ve cümle kurma daha yakından incelenir. Bu nedenle “Kaç sözcük kullanıyor?” ile “Söylediği sözcükleri dinleyen anlayabiliyor mu?” aynı değerlendirme sorusu değildir. Konuşma sesi değerlendirmesinde tek tek seslerin yanı sıra bağlı konuşma, ağız hareketleri ve anlaşılırlığın bağlama göre nasıl değiştiği ele alınır; dil taraması da gerektiğinde değerlendirmeye eklenir. [34]
Kayıt tutarken yalnız yetişkin söyleyişine benzeyen biçimler yazılmaz. Çocuğun kedi için kullandığı hayvan sesi, balon için sürekli söylediği “ba” gibi yaklaşım sözcüğü ve kendine özgü ama tutarlı ses biçimleri de not edilir. Bunlar çocuğun anlam kurma ve bir niyeti aktarma yolları hakkında bilgi verir. Yine de birkaç ses, işaret ya da yaklaşım sözcüğü görüldü diye konuşma gelişimi sorusu kapanmaz. Söyleneni anlama, kullanılan anlamlı biçimlerin çeşitliliği, yeni sözcüklerin ortaya çıkışı, cümle kurma ve konuşmanın anlaşılması ayrı ayrı tarif edilir. ASHA’nın konuşulan dil değerlendirme çerçevesi, ifade ve anlamanın yanında çocuğun işlevsel iletişimini de incelemeyi önerir. [32]
Jest, bakış ve ortak dikkat iletişimin neresindedir?
Çocuk raftaki balonu işaret edip yetişkine bakabilir; yetişkin bakınca yeniden balona dönebilir. Bu sıra, isteği nesne ile kişi arasında paylaştırır. Bir köpeği görünce ses çıkarıp yetişkinin yüzünü araması da yalnız nesneyi istemekten farklıdır: dikkatini ve ilgisini paylaşmaya çalışıyor olabilir. Ortak dikkat böyle günlük anlarda izlenir. Bakışın süresi tek başına ölçü değildir. Bakışın işaret, ses, yüz ifadesi veya sıra alma ile nasıl birleştiği ve karşı tarafın yanıtından sonra çocuğun ne yaptığı kaydedilir.
Jest ve bakış, iletişimin gerçek parçalarıdır; “konuşma yoksa hiçbir iletişim yok” demeyi önler. Resim uzatmak, yetişkinin elini oyuncağa götürmek, başını sallamak ya da bir sözcük söylemek aynı amacı taşıyabilir. Buna karşılık bu yolların varlığı, konuşma ve dil hakkındaki bütün sorulara yanıt vermez. Değerlendirmede çocuğun bir isteği başlatması, bir şeyi reddetmesi, yardım istemesi, ilgisini paylaşması ve karşılıklı sırayı sürdürmesi farklı bağlamlarda gözlenebilir. İletişim yolu ile iletilen anlam birlikte kayda alınır; yalnız ağızdan çıkan sözcük sayılmaz. İşlevsel iletişim ve konuşma anlaşılırlığı da tek ortamdan değil, iletişim ortağı ve çevre gibi koşullar düşünülerek ele alınır.
Aynı günlük gözleme üç ayrı soru
Alan
Sorulabilecek soru
Kayda alınacak örnek
Dil
Söyleneni anlıyor ve anlamı nasıl kuruyor?
“Topu kutuya koy” sözünü izleme; “anne gel” deme.
Konuşma
Sözcükteki sesleri nasıl üretiyor?
“Balon” yerine tutarlı biçimde “ba” deme.
İletişim
Mesajını kime, hangi yolla ulaştırıyor?
Balonu işaret edip yetişkine bakma; resmini uzatma.
Evden getirilen kısa örnekler bu ayrımı görünür kılar. “Su istedi” demek yerine ne yaptığı yazılabilir: bardağı mı gösterdi, “su” mu dedi, anlaşılmayan bir ses mi çıkardı, yetişkinin bakışını aradı mı? Ardından karşı tarafın onu anlayıp anlamadığı ve çocuğun mesajını değiştirip değiştirmediği eklenir. Böyle bir betimleme jesti küçümsemez, sözcüğü de tek kanıt saymaz. Görüşmede dil, konuşma ve iletişim başlıklarının her biri için ayrı soru kurulmasına yardım eder; destek hedefinin çocuğun gerçekten zorlandığı basamağa göre seçilmesini kolaylaştırır.
10 / BAŞVURU HARİTASI
İki yaşında konuşmayan çocuk için kimlerle görüşülebilir?
Başvuru tek kapılı değildir. Aile, çocuğun günlük iletişimine ilişkin sorusuna göre çocuk hekimiyle, dil ve konuşma terapistiyle ya da başka bir ilgili uzmanla görüşebilir. Her kişinin rolü başvuru nedenine göre değişir. İlk konuşma, eldeki gözlemleri düzenlemek ve gerekirse sonraki adımı belirlemek için kullanılabilir.
01
Aile ve bakım veren hangi gözlemleri getirir?
Aile, çocuğun ne istediğini nasıl anlattığını somut örneklerle aktarabilir. İşaret etme, bakış, ses, sözcük ya da yetişkinin elini götürme gibi kullandığı yollar anlatılır. Hangi kişilerle daha çok iletişim kurduğu, hangi oyunlara katıldığı ve anlaşılmadığında ne yaptığı da paylaşılabilir.
02
Çocuk hekimi hangi genel gelişim sorularını ele alır?
Çocuk hekimi aileden günlük iletişim, oyun, hareket, beslenme, uyku ve genel sağlık öyküsü hakkında bilgi isteyebilir. Ailenin asıl kaygısını dinler; eldeki bilgileri birlikte ele alır. Başka bir alanın ayrıntılı incelenmesi gerekirse uygun görüşme seçeneğini aileyle konuşabilir.
03
Dil ve konuşma terapisti neyi değerlendirir?
Dil ve konuşma terapisti çocuğun iletişimi nasıl başlattığına, söyleneni nasıl anladığına ve kendini hangi yollarla ifade ettiğine bakabilir. Oyun içindeki sıra alma, jestler, sesler ve sözcükler ayrı ayrı gözlenebilir. Ailenin örnekleri, görüşmedeki gözlemle birlikte ele alınır.
04
Odyolog hangi durumda sürece katılır?
Aile ya da görüşülen uzman, çocuğun seslere verdiği tepkiler veya duyduğunu anlama konusunda bir soru taşıyorsa odyologla görüşme gündeme gelebilir. Aile, çocuğun adına seslenildiğinde, uzaktan konuşulduğunda ya da farklı ortamlarda nasıl karşılık verdiğini örnekleyebilir.
05
Gelişim alanları için hangi uzmanlara yönlendirme olabilir?
Oyun, hareket, öğrenme, günlük yaşam becerileri ya da sosyal katılım hakkında ayrı bir soru varsa ilgili gelişim alanında çalışan bir uzmanın görüşü istenebilir. Yönlendirme, başvuruda ortaya çıkan somut soruya göre şekillenir. Her çocuk için aynı uzman sırası gerektiği varsayılmaz.
06
Kreş öğretmeni hangi günlük örnekleri paylaşır?
Öğretmen, çocuğun sınıfta isteğini nasıl anlattığını, yönergeye nasıl karşılık verdiğini ve akran oyununa nasıl katıldığını anlatabilir. Serbest oyun, yemek ya da grup etkinliği gibi durumları ayırması yararlıdır. Evde görülmeyen bir davranış, ortamın koşullarıyla birlikte paylaşılır.
Uzmanlar arası bilgi paylaşımı nasıl sınırlandırılır?
Aile başvuru haritasının merkezindedir. Hekim, dil ve konuşma terapisti, odyolog, gelişim alanındaki ilgili uzman ve öğretmen aynı işi yapmaz. Her biri kendi görüşmesinden doğan bilgiyi getirir. Bu bilgiler birbirini tamamlayabilir; bir kişinin gözlemi diğerinin değerlendirmesinin yerine geçmez.
Bilgi paylaşımında mahremiyeti korumak için önce amaç belirlenir. Kiminle, hangi bilginin, neden paylaşılacağı aileyle konuşulur ve aile onayı alınır. Günlük gözlemin tamamı yerine başvuru sorusuyla ilgili bölüm aktarılabilir. Çocuğun ve ailenin özel yaşamına ait, görüşmenin amacıyla ilgisiz ayrıntılar dolaşıma sokulmaz.
Aile farklı kişilerden gelen notları tek bir görüşmeye taşıyabilir. Notlarda yorum yerine görülen olayın kısa anlatımı bulunabilir: Nerede oldu, yetişkin ne söyledi, çocuk nasıl karşılık verdi? Böylece kişiler aynı olayı kendi görev sınırları içinde ele alır. Görüşmelerin sonunda bazen izlenecek durumların ve sonraki soruların netleşmesi yeterlidir.
11 / PARÇALARI BİRLİKTE OKUMAK
Dil ve iletişim değerlendirmesinde nelere bakılır?
Dil ve iletişim değerlendirmesi yalnız çocuğun söylediği sözcükleri saymaz. Çocuğun neyi anladığı, mesajını hangi yollarla ilettiği, oyuna nasıl katıldığı ve günlük yaşamda nerelerde zorlandığı birlikte ele alınır. Ailenin anlattıkları, sağlık ve gelişim öyküsü, doğal gözlem, dil örneği ve uygun değerlendirme araçları aynı dosyanın parçalarıdır. Amaç tek bir davranıştan sonuç çıkarmak değil, güçlü yanları ve destek gereksinimlerini anlaşılır bir bütün halinde görmektir. [2]
Gelişim ve dil öyküsünde neler sorulur?
Görüşmede gebelik ve doğum süreci, çocuğun genel sağlık geçmişi, geçirdiği hastalıklar ve sağlık izlemleri sorulabilir. Orta kulakla ilgili sorunlar, kulak enfeksiyonları, işitme taraması ya da yapılmış işitme değerlendirmeleri ayrıca konuşulur. Bunlar tek başına bir açıklama sayılmaz; dil ve iletişim bilgileriyle birlikte değerlendirilir. Hareket, oyun, sosyal katılım ve önceki gelişim basamakları hakkında aile gözlemleri alınır. Ailede dil, konuşma, okuma ya da işitmeyle ilgili bir öykü bulunup bulunmadığı da görüşmenin bir parçası olabilir.
Çocuğun evde, kreşte ve yakın çevrede duyduğu ve kullandığı diller ayrı ayrı sorulur. Her dilde anladığı ifadeler, kendiliğinden kullandığı sözcükler, sözcükleri bir araya getirme biçimi, sesler ve taklitler örneklenir. İsteme, reddetme, yardım çağırma ya da paylaşma sırasında bakış, işaret etme, gösterme ve başka jestleri nasıl kullandığı konuşulur. Oyuncakları işlevine uygun kullanması, hayali oyun kurması ve bir yetişkinle sıra alması da öyküyü tamamlar. Yemek, giyinme, oyun, dışarı çıkma ve akranlarla karşılaşma gibi günlük anlarda yaşanan zorlanmalar somut örneklerle anlatılır.
Değerlendirme dosyasında birleştirilen bilgiler
Bilgi parçası
Neyi gösterir?
Nasıl ele alınır?
Öykü ve aile görüşmesi
Gelişim yolunu, kullanılan dilleri ve günlük gereksinimleri
Ailenin somut örnekleri ve öncelikleri kaydedilir.
Oyun gözlemi
İlgi paylaşma, sıra alma, jest ve oyuna katılımı
Çocuğun rahat ettiği doğal etkileşimler izlenir.
Dil örneği
Anlama, sözcük, ses ve mesaj kurma yollarını
Farklı amaçlarla kurulan gerçek iletişim örnekleri incelenir.
İşitme bilgisi ve aile önceliği
İşitsel erişimle ilgili bilgileri ve yaşamda önce gelen ihtiyacı
Mevcut kayıtlar, aile kaygısı ve gerekirse yönlendirme birlikte konuşulur.
Oyun, gözlem ve dil örneği nasıl kullanılır?
Çocuğun tanımadığı bir ortamda sessiz kalması, yorulması ya da yeni bir yetişkine alışmak için zamana ihtiyaç duyması mümkündür. Bu nedenle tek oturum bütün kapasiteyi göstermeyebilir. Serbest oyun, ortak kitap bakma veya tanıdık bir rutin içindeki doğal gözlem; çocuğun iletişimi nasıl başlattığını, yetişkinin mesajına nasıl yanıt verdiğini ve hangi desteğin işe yaradığını görmeye yardım eder. Dil örneğinde yalnız doğru sözcük aranmaz. Ses, jest, bakış, sözcük ve bunların birlikte kullanımı; mesajın amacı ve bağlamıyla beraber incelenir.
Aile görüşmesi ile doğal gözlem birbirini sınar ve tamamlar. Uygun olduğunda standart araçlar ya da belirli becerileri ölçütlere göre inceleyen araçlar kullanılabilir. Araç seçimi çocuğun yaşına, iletişim biçimine ve dil geçmişine uygun olmalıdır. Bir puan, aile örneğinin veya oyun sırasında görülen güçlü bir iletişim girişiminin yerine geçmez. Benzer biçimde tek bir başarılı oyun anı da bütün ortamlardaki durumu açıklamaz. Görüşme, gözlem, dil örneği ve araçlardan gelen bilgiler yan yana getirilerek yorumlanır. [8]
Sonuçlar ve sonraki adımlar aileyle nasıl konuşulur?
Sonuç görüşmesinde önce çocuğun iletişim kurduğu yollar ve güçlü olduğu koşullar açıkça anlatılır. Ardından hangi soruların yanıtlandığı, hangi alanlarda daha fazla bilgi gerektiği ve günlük zorlanmaların çocuğun katılımını nasıl etkilediği konuşulur. Kullanılan aracın neyi ölçtüğü ve neyi tek başına gösteremediği sade bir dille açıklanır. Aile önceliği plana yön verir: Örneğin yardım isteme, oyuna katılma ya da evde anlaşılma ilk ele alınacak konu olabilir. Sonraki adım izlem, ek bir işitme değerlendirmesi, başka bir uzmanla görüşme veya dil ve iletişim desteğini planlama olabilir. Seçeneklerin gerekçesi paylaşılır; belirsiz kalan nokta kesin sonuç gibi sunulmaz.
12 / BULGU VE SINIRI
Geç konuşma ve erken destek hakkında araştırmalar ne söylüyor?
Geç konuşan çocuklar tek tip bir grup değildir. Aynı yaşta ve benzer sayıda sözcük kullanan iki çocuğun dili anlama becerisi, jestleri, yeni sözcük öğrenme hızı ve aile öyküsü farklı olabilir. Biri izlem sırasında hızla ilerlerken diğeri daha uzun süre desteğe ihtiyaç duyabilir. Bu yüzden araştırma sonucu, tek çocuk için kesin bir gelecek tahmini ya da değişmez bir terapi dozu vermez. Bulgular; çocuğun değerlendirmesi, günlük katılımı ve ailenin öncelikleriyle birlikte okunur.
Solda gelişim yolları zamanla ayrışır. Sağda plan, kanıtın tek başına değil değerlendirme ve aile önceliğiyle birlikte yorumlanmasıyla kurulur.
Grup bulgusu
Bir araştırma, benzer özelliklerle seçilmiş çocukların ortalama sonucunu anlatır; tek çocuğun izleyeceği çizgiyi belirlemez.
Bireysel izlem
Anlama, kullanılan sözcükler, jestler, iletişim girişimleri ve günlük katılım zaman içinde birlikte izlenir.
Her geç konuşan çocuk aynı yolu mu izler?
Fisher’ın sistematik derleme ve meta-analizi, geç konuşan küçük çocukların okul öncesi dönemdeki ifade edici dil sonuçlarını hangi özelliklerin yordadığını incelemiştir. Başlangıçtaki ifade edici sözcük dağarcığı ile alıcı dil, sonraki ifade edici dil sonuçlarıyla ilişkili bulunmuştur. Aile öyküsü ise bu derlemede tek başına anlamlı bir yordayıcı çıkmamıştır. Bu ayrım önemlidir: Aile öyküsü görüşmede yine sorulur, fakat yalnız bu bilgiye bakılarak çocuğun yolu kesinleştirilemez. Jest kullanımı da çocuğun mesaj kurma yollarını ve iletişim niyetini anlamak için izlenir. [18]
İzlemde “kaç sözcüğü var?” sorusunun yanına başka sorular eklenir. Söyleneni bağlama göre anlıyor mu? Yeni sözcükleri kullanmaya başlıyor mu? İsteme, gösterme, paylaşma ve reddetme için bakışını, sesini ve jestini nasıl birleştiriyor? Ailede dil gelişimiyle ilgili bir öykü var mı? Bu bilgiler farklı gelişim yollarını ayırt etmeye yardım eder. Yine de hiçbiri tek başına garanti vermez. Değişim, aynı yöntemle ve benzer günlük örneklerle yeniden bakıldığında daha anlamlı hale gelir.
Ebeveyn aracılı çalışmaların kanıtı nedir?
Roberts ve arkadaşlarının sistematik derleme ve meta-analizi, ebeveynlere dil ve iletişimi destekleyen yöntemlerin öğretildiği çalışmaları bir araya getirmiştir. Toplu sonuç, ebeveyn eğitiminin çocukların dil ve iletişim sonuçlarıyla ve ebeveynlerin destekleyici stratejileri kullanmasıyla olumlu yönde ilişkili olduğunu gösterir. Ancak derlemedeki çocuklar, hedefler ve uygulama biçimleri aynı değildir. Bu nedenle bulgu, her aile için aynı programın seçileceği ya da aynı sürede aynı değişimin görüleceği anlamına gelmez. [15]
Buschmann ve arkadaşlarının kontrollü çalışması, alıcı dil güçlüğü olmayan ve belirli ifade edici dil gecikmesi ölçütleriyle seçilen iki yaşındaki çocuklarda yapılandırılmış bir ebeveyn programını bekleme grubuyla karşılaştırmıştır. Müdahale grubunun ifade edici dil sonuçları daha olumlu bulunmuştur. Çalışmanın güçlü yanı karşılaştırmalı tasarımıdır; sınırı ise sonucun dar tanımlı bu gruba ait olmasıdır. Alıcı dilde güçlük, başka gelişimsel özellikler ya da farklı aile koşulları olduğunda aynı sonucu varsaymak doğru değildir. Çalışmadaki program süresi de tek çocuk için sabit terapi dozu olarak kullanılamaz. [20]
Araştırma sonucu bireysel plana nasıl çevrilir?
Klinik kılavuz, erken desteği tek bir paket gibi sunmaz. İfade edici dil gecikmesi olan geç konuşan çocuklarda ebeveyn eğitimi ele alınırken, alıcı dil gecikmesi veya başka risk etkenleri bulunan çocuklarda doğrudan dil terapisi seçeneği de değerlendirilir. Bu, “bekle” ile “herkese aynı yoğunlukta uygulama” arasında bir seçim olmadığını gösterir. Uygun yaklaşım; dil profilinin, eşlik eden gereksinimlerin ve çocuğun iletişim ortamının değerlendirilmesiyle belirlenir. [17]
Pratikte araştırma kanıtı üç köşeli bir kararın yalnız bir parçasıdır. Uzman; alıcı dili, ifade edici sözcük dağarcığını, jestleri, oyun ve etkileşim örneklerini, işitmeyle ilgili bilgileri ve gelişim öyküsünü birlikte inceler. Aile ise evde en çok zorlayan anı ve öncelikli hedefi tarif eder. Hedef, örneğin yardım istemeyi kolaylaştırmak ya da ortak oyunda daha çok iletişim fırsatı kurmak olabilir. Sonra ilerleme kaydedilir ve plan gözlenen yanıta göre yeniden düzenlenir. Grup ortalaması olasılıklar hakkında bilgi verir; bu çocuk için sonucu garanti etmez, kesin süre söylemez ve değerlendirme yerine geçmez.
Araştırma okurken üç sınır sorusu
Çalışmaya hangi çocuklar alınmış? Sonuç hangi beceriyle ölçülmüş? Ortalama grup farkı, bu çocuğun günlük iletişim hedefiyle gerçekten aynı şeyi mi anlatıyor? Bu sorular, yararlı bir bulguyu aşırı bir vaade çevirmeden kullanmayı sağlar.
13 / DESTEĞİ BİÇİMLENDİRMEK
Dil ve iletişim desteğinde hangi yaklaşımlar ele alınır?
Destek planı yalnız çocuğun söylediği sözcük sayısına bakılarak seçilmez. Anlama, jest kullanımı, ortak dikkat, oyun, işitme, günlük katılım ve ailenin kaygıları birlikte konuşulur. Bu görüşme; izlemeyi, bakım verene strateji öğretimini, doğal rutinlerde çalışmayı veya çocukla doğrudan çalışmayı gündeme getirebilir. Seçenekler birbirini dışlamak zorunda değildir. Çocuğun profili ve zaman içindeki değişim, planın nasıl kurulacağını belirler. ASHA’nın geç dil gelişimi kaynağı, değerlendirme ile aile merkezli müdahaleyi aynı sürecin parçaları olarak ele alır.
Doğal rutinler nasıl iletişim fırsatına dönüşür?
Giyinme, yemek hazırlama, banyo, kitap bakma ve parka çıkma zaten tekrar eden iletişim anlarıdır. Yeni bir masa başı görevi eklemek yerine bu anlardan biri seçilebilir. Örneğin çocuk su istediğinde yetişkin bardağı hemen uzatmak yerine yüzüne bakıp kısa süre bekler. Çocuğun bakışı, uzanması, işareti, sesi, resmi göstermesi veya sözcüğü bir yanıt olarak kabul edilir. Ardından yetişkin kısa bir model sunar: “Su.” Çocuk “su” derse yetişkin ifadeyi bir adım genişletir: “Su ver.” Burada çocuktan cümleyi aynen tekrar etmesi istenmez.
Rutin çalışmasının amacı çocuğu her fırsatta sınamak değildir. Yetişkin önce çocuğun ilgisini izler, sonra anlaşılır bir dil modeli ekler. Yanıt için beklemek, çocuğa sıra verir; ancak bekleme baskıya dönüşmemelidir. Çocuk o anda yanıt vermiyorsa yetişkin modeli söyleyip akışı sürdürebilir. Bakış, jest, ses, işaret, resim ve sözcük gibi çoklu iletişim yollarını kabul etmek, çocuğun mesajının karşılık bulmasını sağlar. Hangi rutinin uygun olduğu aile yaşamına göre seçilir. Sabah telaşında işlemeyen bir düzen, sakin bir oyun sırasında işe yarayabilir.
Ortak oyun, çocuğun seçimini beklemek ve ifadesine kısa bir model eklemek için doğal bir alan açabilir.Temsili oyun materyali · Yaklaşım kaynağı: ASHA, Late Language Emergence
Model olma ve genişletme nasıl kullanılır?
Model olma, çocuğun duymasını istediğimiz ifadeyi açık ve kısa biçimde söylemektir. Çocuk arabaya uzanırken “araba” denebilir. Çocuk “aba” dediğinde “kırmızı araba” demek, onun iletisini reddetmeden bir sonraki dil adımını gösterir. Çocuk “anne gel” dediğinde “Anne buraya gel” biçimindeki genişletme de aynı mantığı taşır. Yetişkin çocuğun söyleyişini düzeltme sınavına çevirmeden anlamı korur ve biraz daha zengin bir örnek verir.
Bu stratejiler bakım verene görüşme sırasında gösterilebilir, birlikte denenebilir ve evde uygulanabilir bir ana uyarlanabilir. Uzman, “daha çok konuşun” gibi belirsiz bir öneri vermek yerine ne zaman beklenebileceğini, nasıl model sunulacağını ve çocuğun girişimine nasıl karşılık verileceğini somutlaştırır. Bakım veren de hangi anların rahat, hangilerinin zor olduğunu anlatır. Böylece öneri ailenin temposuna uyar. Dünya Sağlık Örgütünün bakım veren becerileri kaynağı, ev ortamındaki uygulama ile bakım veren katılımını birlikte ele alır.
Doğrudan destek ile bakım veren danışmanlığı nasıl ayrılır?
Doğrudan çalışmada uzman çocukla oyun, ortak dikkat, anlama ve ifade hedefleri üzerinde etkileşim kurar. Bakım veren danışmanlığında ağırlık, yetişkinin günlük iletişim stratejilerini öğrenmesine ve rutin içinde denemesine verilir. Bazı planlarda iki yaklaşım birlikte yer alabilir. Örneğin uzman çocukla oyun sırasında bir tekniği gösterir; bakım veren aynı tekniği dener; sonra evde uygulanabilecek bir rutin seçilir. Başka bir çocukta önce izlem ve belirli aralıklarla yeniden değerlendirme konuşulabilir.
Bekleme ve izlem, “hiçbir şey yapmamak” anlamına gelmez. Nelerin izleneceği, ailenin hangi değişiklikleri kaydedeceği ve hangi durumda yeniden görüşüleceği açık olmalıdır. Anlamada güçlük, iletişim girişimlerinin sınırlı olması, işitme kaygısı veya günlük katılımın etkilenmesi gibi bulgular planı farklılaştırabilir. Tek bir yöntem her çocuk ve aile için uygun kabul edilmez. Karar; değerlendirme bulguları, çocuğun güçlü yanları, gereksinimleri, aile öncelikleri ve ilerleme bilgisi birlikte ele alınarak konuşulur.
İLETİŞİMİ OYUN İÇİNDE DESTEKLEMEK
Bir iletişim etkinliği nasıl ilerleyebilir?
Topu karşılıklı yuvarlamak, çocuğun seçtiği kısa bir oyun olabilir. Buradaki akış bir test değildir; çocuktan belli bir sözcüğü alma yolu ya da terapi reçetesi olarak da görülmemelidir. Amaç, yetişkinin çocuğun ilgisini fark etmesi, iletişim girişimlerine yer açması ve oyunu ikisinin de katılabildiği kadar sürdürmesidir. Süreyi, tekrar sayısını ya da bekleme aralığını baştan sabitlemek gerekmez. Çocuğun bedeni, bakışı ve oyunda kalma isteği yetişkine hız konusunda yol gösterir.
Soldaki çizim karşılıklı top sırasını, sağdaki çizim “model ol–bekle–yanıtla–genişlet” döngüsünü gösterir.
Oyunu çocuğun ilgisinden başlatmak
Yetişkin topu yakına koyar; hemen yönerge vermek yerine çocuğun neye baktığını ve neye uzandığını izler. Çocuk topu alırsa karşısına, rahatça görebileceği bir yere geçebilir. Topla başka türlü oynuyorsa önce o kullanıma katılabilir. Çocuğun ilgisi topa dönmüyorsa oyunu başlatmak için ısrar etmez. İlgi varsa yetişkin topu yavaşça çocuğa yuvarlar ve sıranın nasıl işlediğini hareketiyle gösterir.
Kısa ve kullanılabilir bir model sunmak
Top hareket ederken yetişkin “top”, “top geliyor” ya da “bana at” gibi kısa bir model seçebilir. Aynı anda çok sayıda soru sormaz ve çocuğun söylemesini istediği uzun bir cümle kurmaz. Model, o anda olanla bağlantılıdır. Çocuk farklı bir ses ya da sözcük kullanıyorsa yetişkin kendi planına bağlı kalmak yerine çocuğun girişimini oyunun içine alır. Ses tonu canlı olabilir; ancak çocuğun dikkatini topun önüne geçirecek kadar yoğunlaştırılmaz.
Beklemek ve girişimi geniş görmek
Top çocuğa ulaştığında yetişkin kısa bir duraklama bırakır. Beklerken sürekli “Hadi söyle” demez. Çocuğun yetişkine bakması, topu kaldırması, eliyle istemesi, ses çıkarması, topu geri itmesi ya da bir sözcük söylemesi oyuna katılma girişimi olabilir. Yetişkin yalnız konuşulan sözcüğü iletişim saymaz. Çocuk topa bakıp sonra yetişkine dönerse bu bakış değişimini de fark eder. Sessizlik uzayıp çocuk zorlanıyorsa modeli daha kolay hale getirir veya topu birlikte yuvarlamayı önerir.
Girişime yanıt vermek ve bir adım genişletmek
Çocuk topu uzatırsa yetişkin “topu verdin” diyebilir ve hemen oyuna karşılık verir. “Ta” gibi bir ses duyarsa “at” ya da “top at” biçiminde kısa bir genişletme sunabilir. Çocuk “top” derse yetişkin “top geliyor” diyerek bir parça ekleyebilir. Bu karşılık, çocuğun söylediğini düzeltme sınavına dönüşmez. Sözcüğü yeniden söylemek topa erişmenin şartı yapılmaz; çocuk jestle istediğinde de top gönderilir. Böylece iletişimin sonucu oyun içinde görünür kalır.
Oyunu çocuğun işaretleriyle bitirmek
Çocuk uzaklaşıyor, topu bırakıyor, bedenini çeviriyor ya da başka bir nesneye yöneliyorsa yetişkin ara verir. “Bitti” diyerek topu sepete koyabilir ve çocuğun kapanışı görmesine yardım edebilir. Çocuk yeniden yaklaşırsa oyun tekrar açılabilir; yaklaşmıyorsa peşinden top götürülmez. Aynı hedef daha sonra daha kolay bir biçimde denenebilir: mesafe kısaltılabilir, büyük ve yavaş bir top seçilebilir, karşılıklı atmak yerine top birlikte bir kutuya bırakılabilir.
Top sırası oyununda yetişkin ne yapar?
Yetişkin önce oyunun yöneticisi değil, çocuğun oyun ortağıdır. Topu çocuğun elinden çekip sırayı öğretmeye çalışmak yerine kendi sırasını belirgin ve kısa tutar. Çocuk topu geri gönderdiğinde bunu hemen fark eder; gülümseme, kısa bir söz ya da topu yeniden yuvarlama ile karşılık verir. Çocuk yalnızca izliyorsa ona katılması için alan bırakır. Gerekirse topu iki yetişkin arasında bir kez yuvarlayıp örnek gösterir; ardından çocuğa açık bir sıra sunar. Her turda yeni bir sözcük istemek yerine aynı kısa modeli doğal biçimde yineleyebilir.
Kolaylaştırma, oyunu çocuğun yerine yapmak değildir. Yetişkin topu daha yakına koyabilir, elini topun arkasında bekletebilir veya “ben–sen” sırasını jestle gösterebilir. Çocuk topu yuvarlamak yerine taşıyorsa oyun buna göre değişebilir: yetişkin topu alıp verme sırasını izler. Çocuk yorulursa ara verilir. Daha sonra aynı iletişim hedefi balon itme, arabayı karşıya sürme ya da nesneyi kutuya bırakma gibi çocuğun daha çok sevdiği bir eylemde ele alınabilir. Önemli olan belirli bir oyunu tamamlamak değil; çocuğun başlattığı bakışa, sese, jeste veya sözcüğe anlaşılır ve zamanında karşılık vermektir.
15 / GÜNLÜK İLETİŞİM FIRSATLARI
Evde iletişimi baskı kurmadan nasıl destekleyebilirsiniz?
Evde iletişimi desteklemek, günün her anını derse çevirmek değildir. Çocuğun baktığı, uzandığı, gösterdiği, ses çıkardığı ya da söylediği şeye anlamlı bir karşılık vermekle başlar. Araba oyunu, su isteme, top oynama, kahvaltı, banyo, giyinme ve resimli kitap paylaşımı bunun için doğal fırsatlar sunar. Amaç sözcük sınamak değil, çocuğun mesajının işe yaradığını hissettiren karşılıklı bir akış kurmaktır. Çocuk yorulduğunda, uzaklaştığında veya rahatsız olduğunda durmak da bu akışın parçasıdır.
İLGİYİ İZLEYİN
Çocuğun ilgisini izlemek neden başlangıç noktasıdır?
Çocuk arabayı tekerleklerinden tutup ileri geri sürüyorsa, yetişkin oyunu başka yöne çekmeden o ana katılabilir. “Araba gidiyor” ya da “Kırmızı araba” demek yeterlidir. Çocuk yalnızca arabaya bakarsa bu bakış da konuşmaya giriş sayılır. Yetişkin arabayı saklayıp “Araba de, vereyim” diye bekletmez. Arabayı çocuğun erişimine bırakır, onun hareketini izler ve yaptığı şeye uygun bir yorum ekler. Çocuk topa yönelirse konu da topa döner: “Top burada”, “Top yuvarlandı.” İlgi değiştiğinde eski oyunu bitirmesine izin vermek, iletişimin karşılıklı olduğunu gösterir.
İlgiyi izlemek yetişkinin hiç öneri sunmaması anlamına gelmez. Yetişkin topu yavaşça yuvarlayabilir, sonra çocuğun ne yaptığını görmek için bekleyebilir. Çocuk bakışla, eliyle, sesiyle veya sözcükle “bir daha” mesajı verirse topu yeniden gönderir. Böylece yanıt, çocuğun mesajıyla doğrudan bağlantılı olur. Tepki gelmezse üst üste soru sormak yerine oyunu bir süre sürdürmek ya da ara vermek mümkündür. Çocuk yorgun görünüyorsa etkinliği tamamlatmaya çalışmadan durulur. Aynı yaklaşım ailenin en rahat kullandığı dilde ya da dillerde sürdürülebilir; evde doğal gelen konuşma biçimini bırakıp yapay bir dil düzeni kurmak gerekmez.
Çocuğun seçtiği nesne, ortak konuşmanın başlangıcı olabilir.Günlük rutinlerde aile katılımı ve doğal iletişim ortamları için: ASHA, Early Intervention
KISA MODEL SUNUN
Kısa cümle ve genişletme nasıl uygulanır?
Çocuğun iletisini bir adım genişletmek, söylediklerini düzeltme sınavına çevirmeden yeni bir dil örneği sunar. Çocuk bardağa uzanıp “su” derse yetişkin suyu verirken “Su ver” ya da “Biraz su” diyebilir. Çocuk yalnızca bardağı gösterirse “Su istedin” demek mümkündür. Ardından içmesi beklenir; yetişkin aynı sözü çocuğa tekrar ettirmez. Suya erişimi doğru sözcüğü söyleme ödülüne çevirmek, mesajın asıl işlevini gölgeler. Çocuğun bakışı, uzanması veya sesi zaten anlaşılır bir istekse önce bu isteğe yanıt verilir.
Genişletme kısa ve çocuğun mesajına yakın tutulur. “Araba” ifadesine “Araba gidiyor”, “top” ifadesine “Top düştü”, “daha” ifadesine “Daha su” eklenebilir. Yetişkin uzun bir açıklamayla konuşmayı doldurmak zorunda değildir. Bir model söyler, sonra oyunun sürmesine alan açar. Çocuk yetişkinin cümlesini aynen söylemese de sıra tamamlanmıştır. Bazen çocuk yeni modeli daha sonra başka bir anda kullanır; bazen jestle devam eder. Her iki durumda da yetişkin onun ne anlatmak istediğine odaklanır. Anlaşılmayan bir mesajda sakin biçimde “Gösterir misin?” denebilir ve gösterme, bakış ya da nesneyi getirme gibi yollar kabul edilir.
SEÇİM SUNUP BEKLEYİN
Seçim sunma ve bekleme nasıl dengelenir?
Kahvaltıda iki gerçek seçenek sunmak konuşmayı kolaylaştırabilir. Yetişkin peynir ile muz gibi o anda verebileceği iki yiyeceği gösterip “Peynir mi, muz mu?” der. Sonra çocuğun yanıtı için sessizce bekler. Yanıt sözcük olmak zorunda değildir; yiyeceğe bakmak, uzanmak, işaret etmek ya da yaklaşım sesi çıkarmak da seçimi gösterebilir. Yetişkin “Muzu seçtin” diye anlamlı bir karşılık verir ve muzu sunar. Seçeneği gösterip ardından çocuğu sözcüğü söyleyene kadar bekletmek, seçim fırsatını bir erişim koşuluna dönüştürür.
Bekleme, çocuğa baskı yapan uzun bir sessizlik değildir. Yüz ifadesi ve açık beden duruşuyla kısa bir alan bırakılır. Çocuk kararsızsa seçenekler yeniden gösterilebilir; ikisini de istemiyorsa bu ret de kabul edilir. Yetişkin seçimi onun yerine aceleyle tamamlamaz, fakat güçlük belirginleştiğinde daha açık bir destek sunar: “Bunu mu?” diyerek yiyeceği yaklaştırabilir. Banyo sırasında da havlu ile oyuncak arasında seçim verilebilir. Ancak her adımı seçime çevirmek yorucu olabilir. Bazı anlarda yetişkin yalnızca “Şimdi havlu” diye rutini açıklar. Çocuğun katılımı azaldığında seçenek sayısını artırmak yerine konuşmayı sadeleştirip rutini tamamlamak daha uygundur.
RUTİNE EŞLİK EDİN
Kitap, yemek ve giyinme rutinleri nasıl kullanılır?
Resimli kitap paylaşımında kitabı baştan sona okutmak yerine çocuğun baktığı resimden başlanabilir. Çocuk sayfadaki köpeğe uzun süre bakıyorsa yetişkin “Köpek koşuyor” diye yorum yapar. Çocuk köpeği gösterirse “Evet, büyük köpek” diyerek ifadesini genişletir. “Bu ne?”, “Ne yapıyor?”, “Rengi ne?” sorularını peş peşe sormak gerekmez. Çocuk sayfayı hızlıca çevirirse ona ayak uydurmak, aynı sayfaya dönmek isterse dönmesine izin vermek paylaşımı korur. Kitabın metnini eksiksiz bitirmekten çok, aynı resim üzerinde kurulan kısa karşılıklı sıra değerlidir.
Yemek ve bakım rutinleri de ek bir etkinlik hazırlamadan dil sunar. Kahvaltıda yetişkin yaptığı işi “Ekmeği kesiyorum”, “Süt burada” gibi kısa cümlelerle anlatabilir. Banyo sırasında “Su ılık”, “Ayağını yıkayalım”, “Havlu geldi” denebilir. Giyinmede “Çorabını getir” yönergesi çorabı gösteren bir jestle desteklenebilir. Çocuk yönergeyi hemen izlemiyorsa aynı sözü giderek yükselen bir sesle tekrarlamak yerine nesneyi göstermek, adımı küçültmek veya birlikte başlamak işe yarayan bir destek olabilir. Çocuk kolunu uzattığında “Kolunu verdin” denir; iletişim yalnız sözcükle değil, harekete verilen anlamlı yanıtla da sürer.
YORUM YAPIP BEKLEYİN
Soru yağmuru ve tekrar baskısı nasıl azaltılır?
Yetişkinler çocuğun ne bildiğini görmek isterken fark etmeden konuşmayı sınava çevirebilir. Araba oyununda “Bu ne?”, “Ne renk?”, “Nasıl gidiyor?” soruları arka arkaya geldiğinde çocuğun kendi mesajını başlatacağı boşluk azalır. Bunun yerine yetişkin bir yorum yapıp bekleyebilir: “Araba hızlandı.” Çocuk arabayı düşürürse “Düştü” der ve oyuna ne ekleyeceğini izler. Bir soru gerekiyorsa gerçek bir merakı taşıması daha anlamlıdır: Çocuk kapalı kutuya bakarken “Açalım mı?” denebilir. Yanıt gelmezse soru tekrar tekrar sorulmaz; jestle seçenek gösterilir ya da kutu birlikte açılır.
Her sözcüğü tekrar ettirme isteği de azaltılabilir. Çocuk “top” dediğinde yetişkin “Topu at” diye model olur; ardından “Hadi, topu at de” diye koşul koymaz. Çocuk yetişkinin söylediğini kendiliğinden yinelerse buna doğal biçimde yanıt verir, yinelemezse oyun devam eder. İletişim girişimi yiyecek, içecek, oyuncak ya da yetişkin ilgisini kazanmak için bir sınava dönüşmez. Çocuk yüzünü çeviriyor, huzursuzlanıyor veya etkinlikten uzaklaşıyorsa dinlenme zamanı gelmiş olabilir. Durmak başarısızlık değildir; çocuğun ilettiği “yeter” mesajına karşılık vermektir.
Günlük anda baskıyı azaltan küçük değişiklikler
Günlük an
Yetişkinin kısa modeli
Çocuğun yanıtına karşılık
Araba ve top oyunu
“Araba gidiyor.” “Top yuvarlandı.”
Bakışı, hareketi, sesi veya sözcüğü izleyip oyunu sürdürmek.
Su isteme
“Su istedin.”
Mesajı kabul edip suyu vermek; tekrar etmeyi koşul yapmamak.
İki yiyecek seçimi
“Peynir mi, muz mu?”
İşaret, bakış veya sözcükle gelen seçimi adlandırmak.
Kitap ve giyinme
“Köpek koşuyor.” “Çorabını getir.”
İlgiye yorum eklemek; yönergeyi nesne ve jestle desteklemek.
Ev uygulamasını yapılacaklar listesine çevirmek gerekmez. Gün içinde rahat geçen bir araba oyunu, bir su isteği veya tek bir kitap sayfası karşılıklı iletişim için yeterli bir fırsat olabilir. Aile üyeleri hangi dilde daha doğal ve sıcak konuşuyorsa o dili kullanmayı sürdürebilir. Önemli olan çocuğun mesajını fark etmek, ona uygun yanıt vermek, ifadesini yalnızca bir adım genişletmek ve sonra yeniden ona alan açmaktır. Bazı günler çocuk daha çok katılır, bazı günler yalnızca bakar ya da rutini hızla bitirmek ister. Yetişkin bu değişime uyum sağlar; çocuğun yorgunluk, ret ve ara verme mesajlarını da diğer iletişim girişimleri kadar ciddiye alır.
16 / KREŞTE İLETİŞİMİ DESTEKLEMEK
Kreşte ve akran oyununda iletişim nasıl desteklenebilir?
Kreşte gözlem, çocuğa sözcük söyletme sınavı değildir. Öğretmen, iletişimin hangi anda başladığına ve çocuğun hangi destekle katıldığına bakabilir. Bakış, jest, nesneyi uzatma, ses ve sözcük aynı kayıtta yer bulabilir. Serbest oyun, atıştırmalık, kitap saati, geçişler ve yardım isteme anları doğal gözlem alanlarıdır. Kısa olay kayıtları, çocuğun farklı anlarda nasıl iletişim kurduğunu birlikte konuşmayı kolaylaştırır.
Tek hedef, kısa kayıt: yardımın nerede ve nasıl istendiği birlikte görülür.
Öğretmen hangi bağlamları gözleyebilir?
Serbest oyunda öğretmen, çocuğun bir oyuncağa kendi başına mı yöneldiğini, akranının eylemini izleyip izlemediğini ve sırayı nasıl başlattığını not edebilir. Çocuk arabayı arkadaşına uzatıyor, arkadaşının ittiği topu geri gönderiyor ya da yetişkini oyuncağa götürüyorsa bunlar ayrı ve somut örneklerdir. “İletişim kurmadı” gibi geniş bir yorum yerine olay yazılır: “Kutuyu açması için öğretmenin elini kutuya götürdü.” Akran yaklaşınca oyundan uzaklaşması da kayda değer bir bağlamdır; bu davranış hemen isteksizlik diye yorumlanmaz.
Atıştırmalıkta iki yiyecek görünür biçimde sunulduğunda çocuk bakışla, işaretle, nesneye uzanarak veya sözcükle seçimini bildirebilir. Öğretmen hangi yolu kullandığını ve seçimin anlaşılınca ne yaptığını kaydeder. Kitap saatinde resme bakma, sayfa çevirme, gösterme ve yetişkinin kısa yorumuna karşılık verme izlenebilir. Sınıf geçişinde çocuğun oyuncakları bırakma, kapıya yönelme ya da görsel bir nesneyi takip etme biçimi görülür. Yardım anında ise kapalı kutuyu uzatma, yetişkine bakma, eli yönlendirme, ses çıkarma veya sözcük kullanma gibi mesajlar ayrı ayrı yazılır.
Sınıf rutinlerinde hangi küçük uyarlamalar yapılabilir?
Öğretmen soruyu söyledikten sonra kısa bir duraklama bırakabilir. Çocuk herkesin önünde konuşturulmaz; yanıtı tekrar etmesi, yüksek sesle söylemesi ya da arkadaşlarına göstermesi istenmez. Atıştırmalıkta “Muz mu, peynir mi?” gibi tutarlı ve kısa bir ifade kullanılır. Seçenekler elde gösterilir. Çocuk muza baktığında öğretmen “Muz seçtin” der ve seçime karşılık verir. Jest, bakış veya nesneyle gelen mesaj kabul edilir. Böylece iletişim yalnız konuşmaya bağlanmaz.
Serbest oyunda yetişkin, akranla sıra almayı oyunun içinde kurabilir. Topu bir çocuktan diğerine yuvarlar, sonra bekler. “Ece’nin sırası” ve “Şimdi sen” gibi aynı kısa sözler korunur. Kitap saatinde öğretmen çocuğun baktığı resmi gösterir; uzun soru dizileri yerine “Kedi uyuyor” diye yorum yapıp alan açar. Geçişte çanta, kitap veya kapı gibi ilgili nesneyi göstererek “Kitap bitti, bahçeye” diyebilir. Yardım gerektiğinde kapalı kutuyu hemen açmak yerine çocuğun mesajını fark edecek kadar bekler; güçlük sürerse kutuyu işaret edip “Yardım mı?” der. Ret ve uzaklaşma da mesaj olarak kabul edilir. Gündelik ortam ve aile katılımını içeren erken müdahale çerçevesi, bu bağlama yerleşen desteğin dayanağıdır. [7]
Aile, öğretmen ve terapist ortak hedefi nasıl izler?
Ortak hedef gündelik ve işlevsel seçilebilir: “Yardıma ihtiyaç duyduğunda yetişkine bir mesaj iletir.” Mesajın yalnız sözcük olması beklenmez. Aile evde, öğretmen kreşte kısa bir olay örneği toplar. Ev kaydı “Kapalı kavanozu annesine uzattı; anne ‘yardım’ dedi ve açtı” biçiminde olabilir. Kreş kaydı “Boya kapağını öğretmene gösterdi; öğretmen ‘yardım istedin’ deyip kapağı açtı” diyebilir. Her iki örnek de aynı işlevi anlatır. Çocuğun kişisel bilgileri ve ilgisiz ayrıntılar paylaşılmaz.
Terapist bu kısa örneklerle hedefin hangi bağlamda kendiliğinden, hangi bağlamda jest ya da nesne desteğiyle ortaya çıktığını birlikte inceleyebilir. Aile ve öğretmen aynı ifadeyi zorunlu kılmak yerine aynı işlevi izler. Gözlem kartında ortam, çocuğun mesajı, yetişkinin verdiği destek ve sonrasında ne olduğu yazılır. Kayıt, “başardı” ya da “yapamadı” yargısına indirgenmez. Yeni bir destek denenirse ev ve kreşteki örnekler yeniden karşılaştırılır. Böylece karar tek bir gösteriye değil, günlük yaşamdan gelen kısa ve anlaşılır olaylara dayanır. Dil ve konuşma desteğinin nasıl planlandığını ayrıca görmek isteyen aileler dil ve konuşma terapisi sayfasını inceleyebilir.
17 / İLETİŞİMİ GÜNLÜK YAŞAMDA İZLEMEK
İlerleme ve günlük yaşama aktarım nasıl izlenir?
İlerleme yalnız yeni sözcük sayısıyla anlaşılmaz. Çocuğun iletişimi başlatması, isteğini anlaşılır biçimde göstermesi, yardım istemesi, reddetmesi ve günlük etkinliklere katılması da izlenir. Bir becerinin evde, dışarıda ve farklı kişilerle görülmesi; yalnız belirli bir alıştırmada ortaya çıkmasından farklı bilgi verir. Gelişimsel izlem, çocuğun zaman içindeki değişimini aile ve bakım verenlerin gözlemleriyle birlikte ele alır. [5]
Örnek izlem kartı: Kısa bir satır, iletişimin nerede ve ne kadar yardımla kurulduğunu görünür kılar.
İLETİŞİM AMACINe için kullandı?
İstek, yardım, reddetme, paylaşma ya da dikkat çekme amacı not edilir.
KULLANILAN YOLNasıl anlattı?
Sözcük, ses, bakış, jest ve işaret etme birlikte kaydedilebilir.
GÜNLÜK KATILIMNerede işe yaradı?
Oyun, yemek, giyinme ve dışarı çıkma içindeki etkisi yazılır.
Hangi iletişim örnekleri kaydedilir?
Kayıt, çocuğu gün boyu sınamak için tutulmaz. Gün içinde kendiliğinden oluşan kısa ve anlamlı örnekler seçilir. Tarih ile birlikte ortam, karşıdaki kişi ve o sırada yürüyen etkinlik yazılır. Ardından çocuğun iletişim amacı belirtilir: Bir şeyi istedi mi, yardıma mı çağırdı, istemediğini mi gösterdi, yoksa gördüğü bir şeyi paylaşmak için mi yetişkine yöneldi? Son olarak kullandığı yol kaydedilir. Sözcük söylemiş, ses çıkarmış, işaret etmiş, bakışını nesne ile kişi arasında taşımış ya da bunlardan birkaçını birlikte kullanmış olabilir.
“Su dedi” tek başına sınırlı bir kayıttır. “Salı, mutfakta ara öğünde; bardağı gösterip ‘su’ diyerek istedi” biçimindeki not, tarih ve bağlamı da taşır. Aynı sözcük sonraki gün yeniden kullanıldığında yeni sözcük listesine tekrar eklenmez. Bunun yerine o sözcüğün başka bir amaçla, başka bir kişiyle veya farklı bir ortamda kullanıldığı belirtilir. Böylece sözcük sayısı yapay biçimde büyümez; iletişimin günlük yaşama yayılıp yayılmadığı görülür.
İpucuyla kullanım ve kendiliğinden kullanım nasıl ayrılır?
Yetişkinin verdiği yardım kaydın parçasıdır. Çocuk gereksinimini hiçbir hatırlatma olmadan bildirdiyse “kendiliğinden” yazılabilir. Yetişkin nesneyi görünür yere koyduysa, “Ne istiyorsun?” diye sorduysa, ilk sesi söylediyse veya sözcüğü modelleyip tekrar beklediyse bunlar aynı düzey değildir. Kısa notta yardımın ne olduğu açıkça yazılır. “Söyledi” yerine “soru sonrası söyledi” ya da “yetişkin modelinden sonra işaret edip söyledi” ifadesi daha ayırt edicidir.
İpucuyla kullanım değersiz sayılmaz. Bu örnek, çocuğun hangi destekle iletişime katılabildiğini gösterir. Ancak ipucuyla ortaya çıkan davranış kendiliğinden kullanımla aynı haneye yazılmaz. Zaman içinde daha az yardımla kullanım, yeni kişilerle iletişim başlatma ve anlaşılır bir isteğin günlük akışta işe yaraması birlikte izlenir. Evde görülen bir becerinin kreşte henüz görülmemesi de başarısızlık etiketi değildir; bağlamlar ayrı kaydedilir ve görüşmede birlikte değerlendirilir.
Planlanan tarihi beklemeden ne zaman görüşülür?
Çocuk daha önce kullandığı bir iletişim yolunu ya da sözcüğü kaybederse planlı kontrol tarihi beklenmez. Seslere tepki verme, adı söylendiğinde yönelme veya günlük sesleri fark etme konusunda yeni bir işitme kaygısı doğduğunda da erken görüşme istenir. Bu gözlemler evde kesin bir neden belirlemek için kullanılmaz. Kaydın görevi, neyin ne zaman değiştiğini açık biçimde aktarabilmektir. Aile, kaygısını çocuk hekimi ve ilgili uzmanlarla paylaşabilir. Notlarda tarih, ortam, kaybolan ya da değişen davranış ve işitmeyle ilgili somut örnek bulunması görüşmeyi kolaylaştırır. “Bir süredir farklı” yerine hangi durumda neyin artık görülmediğini anlatmak daha kullanışlıdır. Planlı izlem sürerken yeni bir beceri kaybı ya da işitme kaygısı ortaya çıkmışsa yalnız sonraki randevuyu bekleyerek kayıt tutmaya devam edilmez; görüşme zamanı öne alınır.
18 / GÖRÜŞMEYE HAZIRLIK
Deniz Yıldızı’nda dil ve iletişim hakkında nasıl görüşülür?
İlk mesajda çocuğun yaşı, dil ve iletişim hakkında konuşmak istediğiniz konu ile size ulaşılabilecek yol yazılabilir. Deniz Yıldızı’nın 0530 407 00 78 numaralı hattına telefonla ya da WhatsApp üzerinden ulaşılabilir. Kurum, Kazımdirik Mahallesi 372/14 Sokak No:20, Bornova / İzmir adresindedir. Görüşme talebi oluşturmak, değerlendirme ya da terapi yapılacağını garanti etmez. Görüşmenin kapsamı ve olası sonraki adımlar, kurumla yapılan konuşmada netleştirilir.
İlk görüşmeye hangi gözlemlerle gelinir?
Kısa bir görüşme çantası hazırlayabilirsiniz. Çantada özel bir test bulunması gerekmez. Günlük yaşamdan birkaç somut not yeterli bir başlangıç sağlar. Örneğin kahvaltıda çocuk suyu işaret ederek mi, bir ses çıkararak mı, yetişkinin elini bardağa götürerek mi istedi? Parkta ilgisini çeken köpeği size gösterdi mi? Kitapta adı söylenen resmi buldu mu? Giyinirken söylenen kısa ifadeye hangi yardım verildi ve çocuk nasıl karşılık verdi? Olayı yorumlamak yerine gördüğünüzü ve duyduğunuzu yazın.
Çocuğun kullandığı sözcükleri, yaklaşım sözcüklerini, sesleri ve jestleri küçük örneklerle getirin. Aynı mesajın kendiliğinden mi yoksa yetişkin örnek olduktan sonra mı geldiğini belirtin. Evde, kreşte veya büyükanneyle iletişim değişiyorsa her ortamdan ayrı bir örnek seçin. Rahat olduğu koşulları da ekleyin: sevdiği oyuncakla oynarken, tanıdığı biriyle konuşurken ya da sakin bir odadayken nelerin kolaylaştığını anlatın. Evde ve çocuğun çevresinde kullanılan bütün dilleri yazın. Hangi dili kimin, hangi durumda kullandığını kısaca belirtin; bir dili listeden çıkarmayın. İşitmeyle ilgili önceki kontrolleri, kulakla ilgili sağlık öyküsünü, düzenli izlenen sağlık durumlarını ve halen başvurulan uzmanları da görüşmede paylaşabilirsiniz. Belge istenip istenmediğini önceden kuruma sorun; ilk mesajda ayrıntılı sağlık belgesi göndermeniz gerekmez.
Çantaya konabilecek kısa notlar
Günlük olay · Aynen duyulan sözcük veya ses · Görülen jest · Kullanılan diller · Güçlü olunan ortam · İşitme ve sağlık öyküsü · Ailenin önceliği · Sorular
Görüşmede hangi sorular sorulabilir?
Önce aileniz için en önemli gündelik değişimi söyleyin. “İsteğini daha rahat anlatması”, “kreşte yardım istemesi” veya “bizi anlamadığı anları ayırt etmek” gibi açık bir öncelik konuşmayı somutlaştırır. Ardından şu sorular yöneltilebilir: İlk görüşmenin amacı ve sınırı nedir? Aileden hangi bilgiler istenir? Çocuğun farklı dillerdeki örnekleri nasıl ele alınır? İşitme ya da sağlık öyküsü için başka bir görüşme önerilirse bunun nedeni nasıl açıklanır? Görüşmeden sonra hangi seçenekler konuşulur? Ücret, süre, uygulayıcı ve randevu düzeni hakkında hangi bilgiler görüşme sırasında verilir? Dil ve konuşma hizmeti sayfası alanı tanımak, ilk görüşme sayfası hazırlık ve süreç bilgisini görmek, iletişim ve ulaşım sayfası ise güncel ulaşım ayrıntılarını incelemek için kullanılabilir. Sayfalardaki genel bilgi, çocuğa özgü değerlendirme sonucu değildir. İlk temasın kendisi de terapi başlangıcı, belirli bir yöntem ya da sonuç sözü vermez.
Deniz Yıldızı, Bornova’daki Kazımdirik Mahallesi’nde, Forum Bornova yakınındadır. Açık adres Kazımdirik Mahallesi 372/14 Sokak No:20, Bornova / İzmir’dir. Telefon ve WhatsApp hattı 0530 407 00 78’dir. Randevu ve ulaşım ayrıntıları için kurumun iletişim sayfasındaki güncel bilgileri kontrol edebilirsiniz.
19 / KISA TERİM REHBERİ
Dil ve iletişim terimlerinin İngilizce karşılıkları nelerdir?
İngilizce yayınlarda görülen terimler, Türkçe konuşan bir çocuk için hazır bir etiket değildir. Aşağıdaki sözlük her kavramı sade bir karşılık ve gündelik bir örnekle açıklar. Bir terimi çocuğun adı yerine kullanmak yerine, o gün görülen iletişimi somut biçimde anlatmak daha açıktır.
Geç dil gelişimi / Late language emergence
Bu sözlükte, küçük bir çocuğun dil gelişiminin beklenenden daha yavaş görünmesini anlatan genel ifadedir. Gündelik örnek: Aile, çocuğun isteklerini çoğunlukla bakışla ve sesle anlattığını not eder.
Geç konuşan / Late talker
Yayınlarda dili yaşıtlarına göre daha yavaş ilerleyen küçük çocuk için kullanılan betimleyici sözdür. Gündelik örnek: “Su” diyen fakat yeni sözcükleri seyrek kullanan çocuk böyle anılabilir. Çocuğu bu İngilizce ifadeyle etiketlemek değerlendirme yerine geçmez.
Alıcı dil / Receptive language · İfade edici dil / Expressive language
Alıcı dil, çocuğun duyduğu sözcük ve cümlelerden ne anladığıyla ilgilidir; “Topu kutuya koy” denince topu kutuya bırakması gündelik bir örnektir. İfade edici dil ise mesajını ses, sözcük veya cümlelerle anlatmasıdır; su isterken “su ver” demesi buna örnektir.
İletişim niyeti / Communicative intent · Ortak dikkat / Joint attention
İletişim niyeti, çocuğun bir mesajı başka birine yöneltmesidir; kapağı açılmayan kutuyu yetişkine uzatması gibi. Ortak dikkat, çocuk ile yetişkinin aynı nesneye odaklandığını birbirine belli etmesidir; çocuk uçağı gösterip yetişkinin yüzüne bakabilir.
Jest / Gesture · Sembolik oyun / Symbolic play
Jest, mesaj taşıyan beden hareketidir; çocuğun gitmek istediği yönü parmağıyla göstermesi gibi. Sembolik oyun, bir nesneyi ya da hareketi başka bir şeyi temsil edecek biçimde kullanmaktır; boş fincandan oyuncak bebeğe içiriyormuş gibi yapması buna gündelik bir örnektir.
Dil örneği / Language sample
Çocuğun doğal bir konuşma ya da oyun sırasında kullandığı iletişimin kısa kaydıdır. Gündelik örnek: Aile, kitap bakarken duyduğu “kedi burada”, “bu ne?” ve “anne bak” sözlerini, geldiği bağlamla birlikte yazar. Böylece yalnız sözcük listesi değil, kullanım da görünür olur.
İşitme taraması / Hearing screening
İşitmeyle ilgili daha ayrıntılı inceleme gerekip gerekmediğine bakılan kısa taramadır. Gündelik örnek: Çocuğun bazı seslere karşılığı hakkında kaygı varsa aile bunu sağlık görüşmesinde paylaşır. Tarama sonucu, dilin bütün yönlerini tek başına açıklayan bir etiket olarak kullanılmaz.
Bu karşılıkları okurken davranışı ayrıca yazın: Çocuk ne yaptı, kime yöneldi, ne söyledi ve hangi durumda kolaylandı? “Late talker” demek yerine “oyuncak isterken işaret etti ve yetişkine baktı” cümlesi daha somut bilgi verir. İngilizce terim yalnız kaynaklarda kullanılan kavramı anlamaya yardım eder.
20 / AİLELERİN SORULARI
İki yaşında konuşmayan çocuk hakkında sık sorulan sorular
Aileler aynı kaygıyı farklı biçimlerde anlatabilir. Kimi çocuk hiç sözcük kullanmaz, kimi yalnız evde konuşur, kimi de söyleneni anladığı hâlde kendini anlatmakta zorlanır. Çocuğun iletişimi, işitmesi, oyunları, kullandığı bütün diller ve günlük yaşamı birlikte ele alınır.
İki yaşında hiç konuşmayan çocuk için nereye başvurulur?
Kaygıyı ertelemek yerine çocuk hekimiyle paylaşmak uygun bir ilk adımdır. Hekim, gelişim öyküsünü dinleyebilir; işitme değerlendirmesi ile dil ve konuşma değerlendirmesine yönlendirebilir. Kaynak listesindeki American Academy of Pediatrics aile bilgilendirmesi, dil gecikmesi kaygısında çocuk hekimi görüşmesini ve işitmenin ele alınmasını önerir. Başvuru, çocuğa uzaktan bir ad vermek için değil; hangi alanların ayrıntılı inceleneceğini belirlemek içindir.
İki yaşındaki bir çocuğun kaç kelime söylemesi beklenir?
Tek bir sözcük sayısı, çocuğun iletişimini tek başına açıklamaz. Sözcükleri nasıl kullandığı, yeni sözcük edinip edinmediği, sözcükleri bir araya getirip getirmediği, jestleri ve anladıkları da önemlidir. Kaynak listesindeki ASHA gelişim kaynağı sözcük birleştirme ve yönerge izleme gibi örnekler verir. Ailenin tuttuğu sözcük kaydı, görüşmede daha ayrıntılı bir tablo kurmaya yardım eder.
Her şeyi anlıyor ama konuşmuyorsa ne yapılır?
Anlıyor görünmesi değerli bir gözlemdir; yine de yalnız bu gözlemle bekleme kararı verilmez. Çocuğun adı söylendiğinde dönmesi, günlük yönergeleri hangi ipuçlarıyla izlediği, seçim yapması, işaret etmesi ve ses ya da sözcükle yanıt vermesi ayrı ayrı not edilebilir. Alıcı dil ile ifade edici dil aynı şey değildir. Kaynak listesindeki ASHA geç dil gelişimi kaynağı, değerlendirmede anlama ve anlatmanın yanında jest, oyun ve sosyal iletişimin de ele alındığını açıklar.
Erkek çocuklar zaten geç konuşur denebilir mi?
Bu yaygın söz, bir çocuğun iletişim güçlüğünü değerlendirmeden bırakmak için yeterli değildir. Cinsiyete dayalı bir varsayım yerine çocuğun kendi iletişim örüntüsüne bakılır. Sözcükleri, jestleri, anladıkları, oyun biçimi, işitmesi ve zaman içindeki değişim konuşulur. Ailenin kaygısı varsa “erkektir, açılır” diyerek belirsiz süre beklemek yerine çocuk hekimi ve dil-konuşma alanındaki uzmanlarla görüşme planlanabilir. Kısa bir soru-cevapla gecikmenin nedeni ya da ileride nasıl seyredeceği söylenemez.
İki dillilik konuşmayı geciktirir mi?
Çocuğun duyduğu ve kullandığı bütün diller değerlendirmeye katılmalıdır. Bir dilde az görünen bir sözcük, başka dilde kullanılıyor olabilir; aynı kavramın farklı dillerdeki karşılıkları da kayda geçebilir. Evde aile üyelerinin rahat ve doğal konuşabildiği dili bırakmasını söylemek doğru bir değerlendirme yaklaşımı değildir. Kaynak listesindeki ASHA çok dilli hizmet sunumu kaynağı, dil farkı ile bozukluğu ayırırken bütün dillerden bilgi toplamayı vurgular. Çok dillilik tek başına gecikme nedeni sayılmaz.
Ekran kullanımı konuşmamanın nedeni midir?
Tek bir çocuğun konuşmamasını yalnız ekranla açıklamak mümkün değildir. Ekranın süresi kadar içeriği, yetişkinin eşlik edip etmediği ve ekranın karşılıklı oyun ile sohbetin yerini alıp almadığı da konuşulabilir. Kaynak listesindeki Madigan ve arkadaşlarının sistematik derlemesi ekranın miktarı, niteliği, birlikte izleme ve dil becerileri arasında ilişkiler inceler; bu tür ilişkiler tek başına bireysel neden-sonuç kanıtı değildir. Görüşmede günlük düzenin bütünü ele alınır.
Değerlendirme için ne zaman beklememek gerekir?
Çocuk hiç sözcük kullanmıyorsa, daha önce kullandığı iletişim yollarını kaybettiyse, seslere tepkisi konusunda kuşku varsa veya aile kaygılıysa görüşme istenebilir. Bir kontrol listesinin dolmasını beklemek gerekmez. Kaynak listesindeki ASHA erken fark etme kaynağı, konuşma, dil ve işitmeyle ilgili işaretlerde erken başvuru yollarını açıklar. Değerlendirme zamanı çocuğun öyküsüne göre planlanır.
Evde hangi oyunlar iletişimi destekler?
Çocuğun sevdiği kısa, karşılıklı oyunlar seçilebilir. Topu sırayla yuvarlamak, oyuncak hayvanı beslemek, saklanan nesneyi aramak ya da resimli kitapta seçtiği yere bakmak konuşma fırsatı oluşturabilir. Yetişkin çocuğun baktığı veya yaptığı şeyi kısa sözlerle anlatabilir, sonra yanıt için alan bırakabilir. Yanıt yalnız sözcük olmak zorunda değildir; bakış, uzanma, işaret, ses ve taklit de karşılıklı oyunun parçasıdır. Oyun sınav hâline getirilmez ve belirli bir oyunun belirli sonucu garanti ettiği söylenmez.
Sözcük sayarken neleri kaydetmeliyiz?
Çocuğun kendiliğinden ve tutarlı biçimde belirli bir anlam için kullandığı sözleri, ailenin anladığı biçimiyle yazabilirsiniz. Sözcüğün yetişkin söyleyişine tam benzememesi, kayda alınmasına otomatik olarak engel değildir. Aynı anlamdaki tekrarları ayrı yeni sözcük gibi saymamak; farklı dillerde kullanılan karşılıkları ise hangi dilde söylendiğiyle not etmek tabloyu anlaşılır kılar. Taklit ederek mi, kendiliğinden mi, yalnız belirli bir oyunda mı söylediğini de ekleyin. Bu liste değerlendirme aracının yerine geçmez; uzmana somut örnek verir.
Hayvan sesleri sözcük sayılır mı?
Çocuk bir hayvanı anlatmak, istemek ya da göstermek için aynı sesi anlamlı ve tutarlı biçimde kullanıyorsa bu iletişim örneğini mutlaka kaydedin. “Miyav” dediğinde kediyi mi anlatıyor, yetişkinin ardından mı tekrarlıyor, yoksa farklı durumlarda rastgele mi çıkarıyor; bağlam önemlidir. Değerlendirmede yalnız toplam sayı değil, sesin işlevi ve kendiliğinden kullanımı da konuşulur. Ailenin listesindeki hayvan seslerini silmek yerine yanına ne zaman ve ne amaçla kullanıldığını yazmak daha açıklayıcıdır.
Konuşma gecikmesinde işitme testi neden istenir?
Günlük yaşamda bazı seslere dönmek, bütün konuşma seslerini aynı biçimde duyduğunu göstermez. İşitme, konuşma ve dil gelişimi değerlendirilirken ele alınan alanlardan biridir. Kaynak listesindeki ASHA çocuklukta işitme taraması kaynağı, taramanın amacını ve gerektiğinde odyolojik değerlendirmeye yönlendirmeyi açıklar. Testin gerekip gerekmediğine ve hangi yöntemin uygun olduğuna ilgili sağlık uzmanları karar verir. Evde seslenerek yapılan denemeler formal işitme değerlendirmesinin yerini tutmaz.
Çocuk kreşte ve evde farklı davranıyorsa bu ne anlatır?
Ortamlar aynı iletişim taleplerini taşımaz. Evde tanıdık kişiler çocuğun bakışını ya da küçük bir hareketini hemen anlayabilir; kreşte sıra alma, akranı izleme veya gürültü içinde yönergeyi takip etme gerekebilir. Farklı davranış tek başına neden göstermez. Öğretmenden çocuğun ne zaman iletişim başlattığını, kimle oynadığını, hangi sözleri ya da jestleri kullandığını ve hangi durumda zorlandığını örneklerle yazmasını isteyin. Ev ve kreş gözlemleri birlikte incelendiğinde değerlendirme daha somut hâle gelir.
İlk görüşmeye nasıl hazırlanabiliriz?
Doğum ve sağlık öyküsü, işitmeyle ilgili önceki sonuçlar, evde kullanılan diller, çocuğun anladığı yönergelere örnekler ve güncel sözcük listesi getirilebilir. Kısa bir oyun ya da yemek anı videosu, kurumun kabul etmesi ve mahremiyet koşulları uygunsa günlük iletişimi göstermeye yardım edebilir. Kreş gözlemleri ile ailenin öncelikli sorularını da yazın. Kaynak listesindeki ASHA değerlendirme kaynakları sayfası görüşme, gözlem ve dil örneği gibi birden çok bilgi kaynağını birlikte ele alır.
Jestler ve oyun biçimi neden sorulur?
İletişim yalnız söylenen sözcüklerden oluşmaz. Çocuğun istediğini göstermesi, bir şeyi paylaşmak için işaret etmesi, yetişkinle sıra alması, taklit etmesi ve nesneleri oyunda nasıl kullandığı iletişimin başka yönlerini gösterir. Kaynak listesindeki ASHA sosyal iletişim örnekleri ortak dikkat, jest, sıra alma ve sembolik oyunu ele alır. Örüntü, bağlam ve gelişim öyküsü birlikte değerlendirilir.
İlk olarak çocuk hekimiyle mi, dil ve konuşma uzmanıyla mı görüşülür?
Aile çocuk hekimiyle kaygısını paylaşabilir; dil ve konuşma değerlendirmesi için de yetkin bir uzmana başvurabilir. İşitme kuşkusu varsa odyoloji değerlendirmesi gündeme gelebilir. Başvuru yolları birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir; çocuğun gereksinimine göre bilgiler bir araya getirilebilir. Görüşme öncesinde “neden konuşmuyor?” sorusuna kesin cevap beklemek yerine, hangi iletişim alanlarının değerlendirileceğini, işitmenin nasıl ele alınacağını ve ev ile kreşten hangi örneklerin istendiğini sormak daha işlevsel bir başlangıç sağlar.
21 / KAYNAKLAR VE İLERİ OKUMA
Kaynaklar ve ileri okuma
Bu kaynakça, sayfadaki gelişim örneklerinin ve değerlendirme sınırlarının nereden geldiğini gösterir. Bütün kayıtlar tek alandadır. Okuma yolunu kolaylaştırmak için her kullanım notunun başında raf adı bulunur: resmî rehber, değerlendirme, araştırma ya da aile uygulaması. Araştırma sonucu da tek bir çocuk için kesin gidişat söylemez. Aile kaygısı, günlük gözlem ve uzman değerlendirmesi birlikte ele alınır.
Resmî rehber rafı. 19–24 ay iletişim örnekleri, sözcük birleştirme, yönerge izleme ve ailelerin günlük iletişim içinde kullanabileceği öneriler için kullanıldı.
Değerlendirme rafı. Geç dil gelişiminin tanımı, olası riskler, tarama, kapsamlı değerlendirme, izlem ve aile merkezli müdahale çerçevesi için kullanıldı.
Resmî rehber rafı. İşitme, konuşma ve dil gelişimini yaş aralıkları içinde ele almak ve değerlendirmeye yönlendirme çerçevesini kurmak için kullanıldı.
Aile uygulaması rafı. Erken müdahalede doğal ortamın, aile katılımının, çocuğun dil geçmişinin ve dinamik değerlendirmenin yerini açıklamak için kullanıldı.
Değerlendirme rafı. Aile görüşmesi, doğal gözlem, dil örneği, standart araçlar ve standart dışı veri kaynaklarının birlikte yorumlanmasını anlatmak için kullanıldı.
Resmî rehber rafı. İletişim gelişim işaretlerinin Amerikan İngilizcesi bağlamında hazırlandığını ve başka dillere aktarılırken yorum sınırlarının korunmasını açıklamak için kullanıldı.
Resmî rehber rafı. Belirti ya da bakım veren kaygısı olmayan çocuklarda genel taramaya ilişkin kanıtın sınırını doğru biçimde aktarmak için kullanıldı.
Araştırma rafı. Ebeveyn eğitimi içeren dil müdahaleleri ile çocukların iletişim ve dil sonuçları arasındaki ilişkiyi değerlendiren sistematik derleme için kullanıldı.
Araştırma rafı. 24–36 aylık geç konuşan çocuklara yönelik müdahale araştırmalarını ve bu araştırmalardaki kanıt sınırlılıklarını aktarmak için kullanıldı.
Araştırma rafı. Geç dil gelişimi ve gelişimsel dil bozukluğunda kanıta dayalı müdahale yaklaşımlarını bir klinik kılavuz üzerinden incelemek için kullanıldı.
Araştırma rafı. Geç konuşan çocuklarda sonraki ifade edici dil sonuçlarıyla ilişkili yordayıcıları ve bireysel gidişatın belirsizliğini ele almak için kullanıldı.
Aile uygulaması rafı. Paylaşımlı resimli kitap okuma müdahaleleri ile çocukların dil sonuçları üzerine sistematik derleme ve meta-analiz için kullanıldı.
Araştırma rafı. Görüşme öyküsünde ele alınabilecek biyolojik, ailevi ve çevresel risk etmenlerini sistematik derleme bulgularıyla sınırlandırmak için kullanıldı.
Araştırma rafı. Çocukluk çağındaki konuşma ve dil müdahalelerine ilişkin sistematik derleme bulgularını, kesin bireysel vaat üretmeden aktarmak için kullanıldı.
Değerlendirme rafı. Dil, konuşma ve işitme güçlüklerinin erken işaretlerini birbirine karıştırmadan ele almak ve başvuru yollarını göstermek için kullanıldı.
Değerlendirme rafı. Çok dilli çocuklarda dil farkını bozukluktan ayırmayı ve değerlendirmede çocuğun bütün dillerinden bilgi toplamayı açıklamak için kullanıldı.
Resmî rehber rafı. Çocuklukta işitme güçlüğü işaretleri ve formal işitme değerlendirmesine başvuru hakkında ailelere yönelik ileri okuma için kullanıldı.
GÜNLÜK İLETİŞİM · KISA BİR ÖRNEK
Günlük bir örnekle başlayalım.
Çocuk bardağı size uzattığında önce mesajını fark edin. “Su istiyorsun” diye kısa bir model verin, sonra bekleyin. Çocuğun sözcük, ses, bakış ya da jestle verdiği yanıtı kabul edin. Amaç onu söylemeye zorlamak değil, iletişim girişimine açık ve anlaşılır bir karşılık vermektir. Bu küçük örnek bir değerlendirme yerine geçmez. Kaygınız sürüyorsa hangi durumda ne gördüğünüzü not edip bu gözlemlerle bir görüşme planlayabilirsiniz.